My

HARVARD UNIVERSITY.

LIBRARY

OF THE

MUSEUM OF COMPARATIVE ZOOLOGY.

^SL^tl

G^

vJ \ 0\h<L/\A/vi]LNOv_

\ 5 , \'^y\

dCcsI^

m I

6 1

VERHANDELINGEN

BATAVIAASCH GENOOTSCHAP

i

I

s p

I

KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN,

OKKE. XXV.

1

(ffl

1

c>i|

i I I

BA !' A \ J A l> A ]M C: JË & Vo.

1 S 5 3.

■^ Jv ^^/^G"^v:>^ 7-^c^'-:^'ö3'<ii!' si/'i

'y'^j/^Ou'^^ ^^'öo^

''0<j x^'c/ a;x:^' o^ .

I iiiriruiY

V E E H A N D E L I N G Jf;J|f' '

fi n f n r '

VAN HET

BATAVIAASCH GENOOTSCHAP.

VERHANDELINGEN

V A X HE T

BATAVIAASCH GENOOTSCHAP

KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN,

o E e: i. XXV.

BATAVIA, L. A IV G E & Co.

1 S 5 3.

Aè'

INHOUD.

I. Voorberigt.

II. Naamlijst der Leden van het Bataviaasch Genootschap van Kunsfen en Wetenschappen^ in December 18S3. Bladz. 1-6.

III. Katalogus der Boekwerken waarmede s' Genootschaps Bibliotheek verrijkt is sedert de

laatste opgave, voorkomende in hel 24° deel, door J. Munnigii, Bibliothekaris des Genootschaps. Bladz. 1—10.

IV. Overzigt der Geschiedenis van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Welen-

schappen van 1778— 18o3, door P. Bleekeb, Sekretaris des Genootschaps. Bladz. 1—2-4.

V. Bijdrage fot de kennis der Muraenoïden en Sijmbranchoïden van den Indischen Ar- chipel, door P. Bleeker. Bladz. 1—76.

VI. Bijdrage lot de kennis der Troskieuwige Visschen van den Indischen Archipel, door P. Bleeker. Bladz. 1-SO.

VII. Nalezingen op de Ichthyologie van Japan, door P. Bleekeb. Bladz. 1— S6.

VIII. Nalezingen op de ichlhyologische fauna van Bengalen en Hindostan, door P. Bleeker. Bladz. 1-16.1.

1 R II o L' D

IX. Haugliiig darmo, bevattende de regering^ wonderlijke lolgcvulleii en krijgsbedrijven van den vorst Hungling Darmo te Melovvo pati^ tot de verheffing van zijnen klein- zoon Banibang Gondo Kesoemo tot vorst van genoemd rijk Molowo Pati. Naar een oorspronkelijk Juvaansch handschrift, afkomstig van Soerakarta, ia poczij (tembang motjopal of kleine zangmaat) bewerkt door C. F. Winter^ Sr. Bladz. 1—212.

X. Codicum manuscriptorum Arabicorura, in bibliotheca Societatis Artiura et Lifcrarum, quae Bataviae floret^ asservalorum Catalogi pars prima. Confccit Rudolpuus Frie- DEKicii;, Confluentinus, bibliotliecae oricntalis Custos. Bladz. 1—34.

y o o K B E E I G T.

De uitcjnca tan het 'io" deel van 's Gcnootschaps verhandelingen , hetwelk reeds in No- vember 18'ao geheel icas afgedrukt, is vertraagd geworden doordien eenige platen, hehoo- rende bij de Nalezingen op Ichthyologische Fauna van Bengalen en Ilindostan van den heer Bieeker, niet ton behoorlijken tijde in gereedheid ivaren. Door het niet voldoen des li- thograafs aan de levering dezer platen, heeft de direklie er toe moeten overgaan die platen door een' anderen steenteekenaar te doen vervaardigeri. Zij wenscht echter de uit- gave van het ''io" deel daarvan niet langer afhankelijk te maken en zal de platen later voegen bij het reeds ter perse zijnde 26' deel.

In de algemecne vergadering, gehouden den Ji''"" December löo?}^ is liet vijf'Cn-zeventig jarig beslaan des Genootschaps herdacJtt geworden. In die vergadering is voorgelezen ge- worden het Oceizigt va^v de geschiedenis van het Genootschap van 177<} tot 18!j-?^ hetwelk in dit deel is opgenomen

Na deze voorlezing legde de president de heer Dr. W. Boscii het voorzitterschap neder, onder niededeeling dat de staat zijner gezondheid, zijn. vertrek naar het inoedo'land had noodzakelijk gemaald. In de vergadering van denzelfd.en datum teerden benoemd.

Tv' Honoraire Leden.

Z. H. Kartl Ber>ahd Hertog vaïs Saksen Weijiar Eiseisach^ Generaal der Infanterie, vroeger

lionunandant van het Indische leger, Grootkruis O. N. L. enz. Dr W. Bosch, Chef der geneeskundige dienst in Nederlandscli Italiü, R. O. N. L. J. J. Rociiusst^^ ih'inister van Staat, oud Gouverneur generaal van Nederlandscli Indië,

Grootkruis O. N. L. enz.

De heer N. LiUGE.

A'OOIIBKRIGT.

Tot Besturende Leden. Tot Korresponderende Leden.

De HH. Dr. J. BowRinG, te Londen. Th. GoiDSTÜCKER, te Londen.

C. Star Ncman, te Groningen.

Tot Gewone leden.

De HH. Dr. D. Doijer, Officier van gezondheid der 2^ kl, te Batavia. A. W. KiKDER,, Adsistent resident van Sumadang. A. ScHARLEE, Apotheker der 2' klasse, te Muntok. R. J. ToLSOs, Koopman, te Batavia.

D. Peereeoom Voller, T Stadsgeneesheer te Batavia. Pangeran TjojiDRO Adhi Negoro, Regent van Demak. Radheih Adhipati TiRTO NoTO, Regent van Bodjonegoro. Radhen Toemekggookg Soeria Kerta Adhi Ningrat, Rege7it van Bandong. l

In de bestuursvergadering van denlÜ" Maart l^U is voorzien getoorden in het presidium , waartoe de vicepresident des Genootschaps de heer Mr. C. Visscuer, lid in den raad van JVederlandschIndië, is gekozen, zijnde daarna tot vicepresident benoemd de heer G. Wassikk, chef der geneeskundige dienst in Nederlandsch Indié. Beide heeren hebben zich hunne be- noeming laten welgevallen.

NAAMLIJST DEE LEDEN

VAN HET

BATAVIAASCH GENOOTSCHAP VAN KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN.

OPGEUIGT DEN 2 4' sten A P K I L 1 7 7 S.

ONDEE DE ZINSPREUK:

„TOT NUT VAN 'T ALGEMEEN."

Bescliermlieer:

ZiJNeExCEI, LENTIE,

A. J. DUIJMAER VAN TWIST,

Gouverneur Generaal van Nederlandsch Indië.

Bestuur

President:

Yice-President:

C. ViSSCHEK.

Besturende Zeden.

BiEEKEU^ P.^ tevens Sckretaris. Hekgel, F. U. van Kexjchenhis, L. W. C. Lakge, N. , tevens Thesaurier. MursniGH, J. , tevens Bibliothckaris.

SCHUL, E. A.

SwART, A. J.

Tromp, J.

Vaijnes vapi Bbakell, Jkhr. R. G. B.

WASSIffK, G.

Redakteur der Verhandelingen. P. Bleeker.

RedaUie van het Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenhmde.

Bleeker, P. KEUCHEnius, L. W. C

murnich, j. Netscher, e.

Adjunkt-Bibliothekaris.

R. H. Tu. FniEDERlGH.

Honoraire Leden.

WiiLEM Frederik Hewdrik, (Prins der

Nederlanden). Z. H. Karel Bernhard Hertog van

Saksen Weimar Eisenach. Baud^ J. G. Bik, A. J. Bosch. W. Cochius, D. F, Grejjorij , W. Hall, M. C van

Hoëvell, W. R. Baron van Hooker, W. Jackson. Humboldt, A. von. Lassen, C. Nes, J. F. "W van Reinwardt, C.G. C. Rochusscn, J. J. Tobias, J. H, Vinne, J. van der Wickevoort Crommelln, J. P.

Korresponderende Leden.

Ackersdijk, J,

Arend, J. P.

Arriëns, P.

Assen, C. J. van

Beeflingh, N. van

Beer Poorlugaal, D. C. den

Bemmelen, J. A. van

Bergsma, C. A.

Bik, P. A.

Blum, J. R.

Blijlt, E.

Bodel Nijenliuis, J. J.

Boeke, J.

Borsius, J.

Bosch Keniper, Jhr. J. de

Bosch, B. van den

Bowring, J.

Breda, J. G. J. van

Buddingh, D.

Butterworlh, G. B.

Decaiidollc, A. de

Camcron Haij, G.

Gastro de Macedo, J. J.

Challaep, G. A.

Ghijs, P. O. van der

Gobelh, G.

Deen, J. vau

Derfelden van Hinderstein, G. F.

Baron van Dcrmout, J. J. Domela Nieuwenhuis, F. J. Donders, F. G. Dulaurier, E.

Dumoulin, G. A. Viucenden Dijk, G. M. van Elink Sterk Jr, A. Esenbeck, G. G. Nces von Fremerij , N. G. de Fruss, P. A. Geel, Prof. J. Gericke, L. Baron Gertsen, E. G. F. Gobée, G. Goldslücker, Th. Goudoever, A. van Grchan , A. de Groot, P. Hofstede de Guérin, J. F.

Guillemin, J. A,

Haan, W. de

Haar, B. ter

Hall, n. C. van

Hedcle , J.

Hees van Berkel, J. J. van

Heije, J. P.

Heldring, O. G.

Hengel, W- A. van

Herckenrath, A. W. F.

Hoeven, A. J. des Amorie van der

Hoeven, J. van der

Hollander, J. J. de

Hooijer, C.

Houven, H. C. van der

John, J. Jaij

Jomard, J.

Jonge, J. B. de

Julien, M. A.

Junius,

Juijnbol, F. W. S.

Kaalhoven^ G. L. van

Kerckhove, Vicomte J. R. L. de

Kerst, J. F.

Kesser, A.

Kist, N. C.

Koechlin , N.

Kipp, P. J.

La Lau , E. E.

Laijard, E. L.

Leemans, C.

Leonhard, K. C. von

Lenting, D.

Little, J.

Logan, J. R.

Loncq, G. J.

Medhurst, W. H.

Meerlen, L. A. van

Melvill van Garnbee', P. Baron

Meursinghe, A. Millies, H. C. Mo ij aards, J. N. Mulder, G. J. Mulder, C. Nieuwenhuis, J. Noordziek, J. J. F. Numan, C. Star Oosterzee, J. J. van Opzoomer, C. P. Page, M. Le Palm, J. D.

Pellecom Rortenhoef, W. G. van Pijnappel, J. Pool, G. J. Prins, J.

Quarles van IJfFord, Jhr. P. N. Rafn, C. C. Roentgen, M. Roorda, T. Rueb, C. Rüppell, E. Rutgers, A. Rijk, J. C. Sas, J. J. Scheltcma, P. Schillet, IL Schlager, J. G. F. Schlegel , H. Scholten, J. H. Schraidt, J. J.

Schroeder van der Kolk, J. L. C. Sehastian, A. A. Selberg, E. Serturner, D. Sicbold, Jhr. Ph. F. van Siegenbeek, M.

Sloet tot Oidhuijs, B. W. A. E. [Baron.

Suerman, B. F. Susanna, J. A. Svyaluë, E. B. Sijpkens^ H. II. Tcmminck, C. J. Termaux Compans^ H, Tex, G. A. den Thorbecke, J. R. Tilanus, C. B. Tollens Gz., H. Toussaint, A. L. G.

Tijdeman, H. W.

Verdam^ L.

Vernée, M. L. G.

Vclh, P. J.

Vreede, G W.

Vries, M. de

Vriese, W. H. de

Vrolik, W.

Wachter, G. H.

Wind, S. de

Zuijlen van Nijevelt, P. J. Baron %'an

Gewone Leden in I\' ederlandsch Indië.

Adam, J. L.

Ament, F.

Ario Prawiro Adi Ningrat, Raden

Andriesse, A. L. [Adipati.

Bauer, J. R. A.

Bik, J. T.

Bik, P. Vreede

Borski, R. van Noord

Bosch, J. H. Graaf van den

Bossche, J. F. R. van den

Bousquet, R. de Filliettaz

Blankenburg^, S. L,

Broekmeijer, J. G. X.

Bennet, S.

Buddingh, L. A.

Cannaerts, D. H.

Castcns, G.

Gastens, W.

Clignett, A. H.

Gouperus, J. R.

Gouperns, P. F.

Graraerus, E. W.

Groockewif, Hz. J. H.

Davelaar, A. van

Deventer, Jsz. S. van

Doijer, D. Einlhoven, J. Engelken, F, Eijsinger, G. Faber, G. W. L. von Filet, G. J. Fontanes, H, R. Fortman, P. L. de Gnij Fraser , A. Fromberg, P. F. H. Gaillard, M. A. J. Gallois, J. G. A. GroII, J. Groot, G. de Hardenberg, C. C, Harloff, G. H. G. Hattum, D. L. van Harlzfeld, J. Heel, M. G. van Helbach, A. N. Hester, W. Hoffman, G. J. Hora Siccama, Jlir. J. F. Hucht, G. J. L. van der Hultraan, C.

Jonghj W. de Jiich, J. E. H. Kam, J. Kinder, A. N. Kinderen, J. H. der Klein, H. Köl.ler, M. J. Krajenbrink, J. A. Kunhardt, O.

Lammers van Torenburg, C. P. Lange, E. A. Lange, S. H. de Maarsseveen, A. C. van Mandt, C. C. W. Matthes, B. J. Mohnikc, G. O. J. Mijer, P. Muller, e; W. Nelscher, E. Nieuwenhuizen, F. N. Nolthenius, K. H. Noordziek, D. G. Nosse, J. J. Ommeren, W. van Onnen P. L.

Pakoe Nala Ningrat (Z. H. de sulllian [van Sumanap). Perez, P. J. P. de Piller, D. M. Potter, H. D. Prins, A. Puij, J. du Reed, A. A. Rees, P. van Rciche, M. Th. Rcijnst, Jhr. J C. Riemsdijk, W. H. van Rigg, J. Rosé, F. C.

Rost van Tonningen, D. W.

Rudolph, M.

Rueb, W.

Sanders, J. P. N.

Schnrlee, A.

Schiff, S. D.

Schiff, H. H.

Scheucr, J. J.

Schmid, W. J. M. van

Schmit, J. J.

Schreuder, H. A.

Schwanenfeld, H. W.

Serlé, C. J.

Smulders, C. J. [gong.

Soeria Adi Ningrat, Raden Toemmen-

Sonneman Rebentisch, S. H. A. B.

Steinmelz, E. C. C.

Stierling, J. L. de Dieu

Stompendissel, G.

Storm van s'Gravesande, F. J. P.

Swart, P,

Swaving, C.

Teengs, J. C.

Thienen, G. J. van

Tjondro Adi Ncgoro, Pangeran

Tirio Nolo, Raden Adipati

Tolson, R. P.

Umbgrove, G.

Varkevisser, D. A.

Veer, P. B. S. de

Ven, A. van der

Verhulp, G.

Vloten, E. A. van

Vloten, A. van

Vogel, W. de

Vogler, F. L. W.

Visscher van Gaasbeek, A. G. C.

Voigt, C. W. B.

Voller, D. Peereboom,

Vranckcn , P. M. Vriesman, J. A. Wasklewicz, A. E. Weijmar, B. Willer, 11. Merkus

Willer, P. J. Wijnmalen, J. O. Wijnmalen, R. J. W. P. Wilde, P. W. B. de

Gewone Leden buiten Nederlandsch Indië.

Abo, R. E. N. d'

Blume, C. L.

Brest van Kempen, C. P.

Buijn, D. A.

Constant de Rebecque, W. Baron

Canter Visschcr, F. L.

Elias, B. J.

Hasskarl, K. S.

Holmberg de Beckfelt, Jhr. O. C.

Horsfield, Th.

Junghuhn, F.

Korthals, P. W.

Kruseman, J. D.

Leemans, J. A. A.

Muller, S.

Kahuijs van Burgst, H. F. Baron

Nieuwenhuizen, J. L. A.

Oudemans, C.

Pahud, Chs. F. Parvé^ D. Sleijn Roest, W. A. Schneither, J. Schuurman, F. Selleger, J, Smissaert, J. W. H. Steensira Toussaint, W. F. Stuers, Jhr. H. W. J. de Stuers, Jhr. F. V. A. Ridder de Vecckens, Gz. Velde, C. W. M. van de Verkouleren, C. J. Voute, J. 'Weddik, A. L. Winter, A. F. ZoUinger, H.

Buitengeioone Leden.

Cohen Stuart, A. B. Hageman, J. Jcz. Pant, F. D. J. van der

Wilsen, F. C. Winter, C. F. Dik, Cuz. J.

KATALOGUS

DER

BOEKWERKEN,

icaarmcde 's Gcnoolschnps Bibliuthcek verrijkt is sedert de laatste opgave, voorkomende in Dl. XXIV (1).

orcE.MAiKT Doon J. M 11 Hf UT I C II. Bibliothekaris des Genootschaps.

r II I L O S O P II I A N A T U R A L I S .

Aslronomia.

A. TOJ IIuMBOLDT, Koófoos. Enlwuif einer pliysischen Weltbesclireibung. III. 2. Slullg. u. Tuliing. 1851. Id. et A. BOKPLASD , Voynge. IV parlie. Aslionomie. 2 Vol. Paris. 1810. [v. h. Gvmt.)

J. A. C. OüDEMiBS , DisserUlio exh. observaliones ope instrunienli transitorii poitabilis iostitutas. Lugd. Bat. 1852. [v.tl. Sclir.) R. A. GuULD, TUe liislory of the dbcovery of Neptune. Report to the Sinitlisonian Inslitulion. Washingt. 1850. [v. d. Siiiilks. Inst.j

Mechanica.

C. HisSTEtJ u. C. Feausleï , Beschreibung unJ Lage der Uiiiversilals-Slerawarle in Clirisliania. Ibid. 1019. E. Luis, Jlciuoire sur la substilutiou des électroiiioleurs aux roacliiiies a vopeur etc. Taiis. 1852.

Mcicorolofjia.

J. n. Cboockewit, Meleorologisclie wanrrieruingeti , gedaaa op eeoe reis uit Nederland naar Uost-ludii;, ia bel Jaar 1813 — 49,

aan boord vaa liet barliscliip Java. (i'. d. Schr.) E, Luis, Addilioa è un Méuioire iulilulé : Theorie mathéinalique des osciUalioQS du barométre etc.

Chernia.

J. C. RooTU and CiMTBELi. Mohfit , Ou recent irnproveineols in the chemical arts. Smilhsonian report. Washingt. 1051.

I V. d. Smiths. Itist. < J. J. BEt\ZELiDS , Traite de cbimie. Trad. par Esslisgeb. 8 Vol. Brux. 1835.

Archileclura.

U. Dt Bküus , Bijdragen tot de keunis der bouwkunde in N. I. Jlet atlas. BataT. 1351.

(1) * Beteekenl: geschenk.

2

Ilisluria naluralis (EncheiriJia , Lexica eet.)

The correspondence of Jons Ray ; consisling of seleclions from the philosophical letters published bij Dr. DerbaM, and ori- ginal lellers of Jonü Rit, in the coUections of the Briliah Museum. Edited bij Edwik Liskaster, Sccretary to the Ray So- ciety. Load. 1840.

J. J. ViiiEi , Philosophie d' liistoire naturelle. Erux. 1833.

Geologia.

* A. DE irüMDOlDT , Fragmens de geologie et de climalologie Asiatiques. 2 Vol. Paris. 1831. [v. h. Gvnmt.)

* la., Tableaux de Ia nature ou considérations sur les déserts etc. 2 Vol. Paris. 1828. [v. h. GvntnL)

AV. BocKLAüD , Geologie und Mineralogie in Beziehung zur natürliohen Theologie. A. d. Engl. iibers. TOn Dr. L. Agassu. 2

Vol. Neuchdt. 1838, 1849. L. AcASSiz , Rapport sur les poissons fossiles découverts en Angleterre. Neuchat. 1835. " C. BoECK , Bemaerkninger angaaende Graptolitherne. Chrislian. 1851.

A. W^AGSElt, Leitrage zur Kenntniss der in den lithographischen Schiefern abgelagerten urweltlichen Fiscbe. J. J. UiiCEEL , Beitrage zur Kenntniss der fossilen Fische Oeslerreiclis. Abh. I. Mit Atlas. "NYien. 1049. L. AcAssiz, Recherches sur les poissons fossiles. 4 Vol. avec. 4 vol. atlas. Neuchat. 1833 — 1843.

Id., Monographie des poissons fossiles du Tieux gres rouge des iles Britanniques et de Russie. Avec atlas. Soleure. 1813.

Phylolorjia. . N. Absith Nz., Kruidkundig leerboek. Amst. 1830.

FInrae.

* A. DE HtJJiBOLDT et A. BonpiAitD , Voyage. VIrae partie. Eotanique. Plantes équinoxiales recueiUies au Mexique etc. 2 Vol. Pa-

ris. 1813 et 1809. [v. h. Gvnmt.)

* Id. et Id. , A'oyage. VIme partie. Botanique. Nova genera et species plantarum , quas in peregrinatione ad plagara aequinoctialem Orbis Novi collegerunt , descripserunt, partim adumbraïerunt. 7 Vol. Lutet. Paris. 1313 — 1825. (i'. h. Gvnmt.)

* Id., et lo., Id., Révision des Graminées. 2 Vol. Paris. 1829. [v. h. Gvnmt.)

* ï, et » » , Monographie des Slélastoinacées. Paris. 1816. [v. h. Gvnmt)

* , , et ï ï , Rhexies. Paris. 1823. [v. h. Gvnmt.)

* » , et j> r , Miraoses et autres plantes léguraineuses du Nouveau Continent. Paris. 1C19.

(r. h. Gvnmt.)

* j> , et » u , Synopsis plantarum, q>ias in itinere ad plagam aequinoctialem Orbis Pi'ovi collegerunt.

4 Vol. Paris. 1822—1825. [v. h. Gvnmt;.

* J. Kors, Flora Eatava. Afl. 1G7— 172. {v. h. Gvnmt).

* Plantae Junghuhnianae. Enuraeratio plantarum, quas, in insulis JaTa et Sumatra, detexit Fn. Jüscacnif. II. Lugd. Pat.

1852. [v. h. Gvnmt;.

Scripla varia botanica.

J. G. AcAr.DH , Species, genera et ordines Algarura. II. III. 1.

C. OIuLi.EB, Synopsis muscorum frondosorum omnium hucusque cognitorum. IX. X. Eerol. 1832.

* F. A. G. MioütL , Oiatio de regno vegetabili in telluris superficie mutanda eflicaci. Amstelod. 184G. [v. d, Schr.)

* A. DE IlüMiiülDT et A. CORPLAKD , Essai sur la géographie des plantes. Paris. XIII — 1803. {v. h. Gvnmt.)

* Id. , De distributione gcographica plantarum secundum coeli temperiem et altitudinem montium, prolegomena. Lutet. Paris. 1817. {v. h. Gvnmt).

* M. N. Elijtt , Enuraeratio plantarum vascularium , quae circa Chrislianiam sponte nascuntur. Christian. 1814.

* W. U. DE Vkiese , Mémoire sur les Rafllcsias Rochussenii et patma. Leide et Dussehl. 1833. iv. d. Schr.)

Zoologia.

J. va5 Dtn IIOETEH , Handboek der dierkunde. 2de üitg. I. II. Amsterd. 1849.

J. E. Gray, Zoological miscellany. LonJ. 1831. (inconipl.).

"NV. SwArssos , Tlie nalural hisloiy of Fishes, Amphibians , and Repliles. 2 Tol. LonJ. 1038 — 1G39.

J. TAS Dun UoEVEX, Bekaople handleiding lol de naluurlijke geschiedenis Tan hel dierenrijk. liaail. 1335.

Faiinae.

Esploralion scienlillque do 1'Algórie pendanl les années 1840 — 1842. V. Ilisloire nalurelle des repliles el despoissons, par A.

GDIcaE^OI. Paris. 1850. J. E. DK Kaï, Zoology of IN'ew-York or the New-York Fauna, ü Tol. Albany. 1842.

* A. DE HüHBOLDT et EoKPLARD, Recueil d'observations de zoölogie et d'anatomie comparée , faites dans 1'ocian Atlanlique etc.

pendant les années 1799—1803. 2 Tol. Paris. 1811 el 1833. (f. h. Gvnmt). J. R. FoRSTiint, Descriptiones aniinalium in ilinere ad maris auslralis terras per annos 1772 — 1775 suscepto observatorum

edidil H. Licdteksteik. Berol. 1844. Ta. KoTscnv , Abbildungen nnd Beschreibungen neuer nnd sellener Thiere and Pflanzen in Syrien und im westlichen Taurus

gesamnielt. I. Mil Atlas. Stnllg. 1843. II. RciJiCU , Thealrum nniversale omnium animaliura , pisciam etc. 2 Tol. Amstelaed. 1713. J. J. TOS TscuüDi , Unterauchnngen uber die Fauna Peruana. St. Gallen. 1844 — 104G.

Scn'jJla zoolaijica varia.

* L. A. J. BüncEnsDlJK , Specim. conlin. Aonotationes de qulbasdara crnstaceis indigenis. Lugd. Bat. 1832. (v. d. Sckr.) Saider-Rakg , Manael de 1'hisloire nalnrelle des Mollusques. Paris. 1829.

Ichthyologie des lies Canaries , ou Histoire naturelle des poissons rapportos par BI. 31. P. B. ATebiür et S. Bertqelot , et

décrils par JI. A. Talekciesses. A. Rtsso , Ichthyologie de IVice , ou Histoire naturelle des poissons des Alpes maritimes. Paris. 1310. J. RiCHARDSOir , Icones piscium , or plates of rare fishes. I. Loiid. 1813.

Aiilhropopinjsiologia. A. A. Sebasiian , Physiologia generalis. Gron. 1835.

Gijnaecdoffia.

* E. J. Tilt , On the preservation of the heallli of woman at the critical periods of life. Lond. 1851. (i'. d. Schr.)

* lü. , Un diseases of menslruation etc. Lond. 1350. [v. d. Schr'.

Pharmacolo<jia.

G. COTIEB , A. RicDiRD , Dkipiez etc, Cours complet d'IIistoire naturelle raédicale et pharmacculique. 2 Tol. Brui. 1335.

nyrjiaenc.

* A. TT. F. IIei\cke5Ratii , De dorps-societeil of gesprekken over het nadeel van sterken drank voor het leven en de gezond-

heid, [v. d. Schr.)

* A. W. F. IlEBCKESnATn, Onderzoekingen omtrent de werking Tan den sterken drank op het leTend organisme. N. h. lloogd.

T. Prof. Klencke. Amslerd. 1848. ft', d. Schr.) II. TAN DEN IIeüteli , De leefregel, hygiëne, der kinderen in Oost-Indië. Zalt-noram. 1852.

* A. "\T. F. IltRCKENBATa , 0\er het onmatig gebruik van sterken drank. Ulr. 1843. (v. d. Schr.)

Medicina politica, slalialica, juridica cel.

* A. W. F. IIebckenbath , Het geslicht Toor behoeftige Cretinen-kinderen , opgerigt door Dr. GüCCEsnüni , op den Abendberg

bij Interlaken , in Zwitserland, der algemeene belangstelling aanbevolen. Amslerd. 1812. ;v. d. Schr.)

Korle beschouwingen over- en bedenkingen tegen het ontwerp van wet op de uitoefening der geneeskunst, door de stedelijke Heel- en Vroedmeesters te Middelburg in Zeeland. Middelb. 1852.

G E O G R A P II I A. E T II N O G R A P H I A.

Gcographia generalis.

J. L. GoTTFr.uD, De Annmerkenswaardigste en Alomberoenule Zee- en Landreizen der Portugeezen , Spanjaarden, Engelsen en Aliciliande Natiën enz. enz. 8 Vol. 's GraTenli. en Lcijd. 1727.

Europa.

Catalogus der Toorwerpcn , ingezonden op de tentoonstelling tod voortbrengselen der nationale nijverheid van Nederland en zijne overzeesche bezittingen te Arnheiri. 2de druk. 1852.

Africa.

A. B. CiOT-IiEY , Aperru gï-nóral sur l'Egypte, 2 Vol. Krui. 1040.

Asia.

Anon., Egyptian travelling companion for OverUnd passengers belween Europe nnd India via Egypl. Aleundr. 1844. Ze Clicvalier de FtKiiiiii , Mémoires critiques sur 1'ürient. Trad. de l'Italien. Paris. 1844.

Iiulia Brilaiinica.

V. JagüuejiOST , Correspondance avec sa familie et plusieurs de ses amis pendant son voyage dans I'Inde. (1828 — 1832). 4ine Edit. 2 vol. Paris. 184G.

1d. , Voyage dans I'Inde, pendant les années 1828 a 1332. 4 Vol. avec 2 vol. atlas. Paris. 1841—1344.

(ï. CiMrotiL, Modern India: a sketch of the syslem of civil government. Lond. 1852.

E. CoLtBKOOKE , A letter lo Tnos. Bininc on the Indian civil service. Lond. 1852.

Anon. , India reform. I. The governraent of India since 1834. Lond.

Centurion's letter on the present governmenl of India. Cnlcutt. 1852.

H. T. Plihsüp , The India question in 1853. Lond.

J. Brooeë , A vindication of bis characler and proceedings in reply to the statement prirately printed and circulaled by J. IIuMB , Addressed to U. Drdmdkd. Lond. 1852.

Ladij Saie, A journal of the disasters in AlTglianistan , 1841 — 1843. 2 Vol. Paris. 1013.

The üriental annual, 1836. Scènes in India. 1837. Lives of the Mogliul emperors. 2 Vol. Lond.

J. H. Stocoitlleii , The handbook of India, a guide to the slr.inper anJ the IravcUer , and a companion lo llie Resident. Lond. 1844.

II. Monnxv, Ilistory of Brilisli India. Lond. 1850.

AV. CooKE TiYi.011, A popular history of British India. Lond. 1042.

pBlLirms BALDAtüs , Naauwkeuiige Eescluijvinge van Malabar cii Choromamlel , Hcrzelver aangrenzende Rijken, En hel mach- tige Eijland Ceijlon. Amsterd. 1G72.

J. A. Ddbois , Beschrijving van de geaardheid, de zeden en de gewoonten van bet Indische volk, en van dcszelfs instellin- gen, ü. h. Eng. 3 Dln. Dordt. 1813—1820.

J. Klui. , Tbc history of BrilisU India. 4lh Edit., with noles and conlinualion by II. 11. AViisON. I — VU 1.' Lond. 1840— 104!).

Tlie libiarv of enterlaining knowledge. IFoder the superintcndonce of the Soeitiy for the dill'iision of uscful knowledge. The Uindoos. 2 Vol. Lond. 1834-1835.

E. Tiior.KiOA , Tlie history of the lïritish Eni]iire in India. 4 Vol. Lond. 1S41 — 1843.

51. MiHTis , Ilislory of tlie Bcillsh colonies. i Vol. I.ond. 1334.

Cii. FüIDUAM, An hislorical , polilicil .ind s'alistical account of Ceylon .ind ils ilt'penJencifS. 2 Vol. Lond. 1S49.

J. Cniccs, De tegeiiwoordi'jc groudbelasling in Iiidie. U. Ii. Eng. Tert. door A. A. tas Vi.otlh. Maasir. 1852.

India oriciilalls {ijcncralim).

Jlemorie ovor den Indisclien Arcliipel , mjelalen door .1. ,T. ViK SEVtsiiovcit. Amslerd. loó2.

^iion., fie pcniieTrucliten v.in een paar Indiselie ouiljjaslen. Zall-Iloirmi. iSTi'i.

J. P. CoBNETS DE G liOOT TA» KRAiIJtiüliDUG , Aanmerkingen op het ontwerp van wet, lol Tistsleliinj Tan een Regle:ne!]t np liet beleid der regering in N. I. 's (ïraTenli. 18.13.

jiitun. ^ Antwoord op bovenstaande ïjAannierkinjjen". 'sGraTenli. 105.3.

Anon., Hel Engelscli bestuur in Üost-Iridie , Tergeleken met liet Nederlandsclie. 'sGraTenli. 105:?.

.1. IS. .1. TAS nGIiEK, VriJMioedlge bescliouwingen OTer hel .lanleggen Tan volkplantingen in iV. I. 'sCravenli. 1853.

J. G. F. lir.üMUSD, Indiana. Verzacneling Tan stukken Tan ondersclieiden aard, OTer landen, volken, ojcilieden en gescliie- •lenis van den ïndischen Archipel. I. Amsteril. 1853.

A^ . L. Dt Sturi.eb , Algenieene beschouwingen OTer Koloniale aangelegenheilen. I.cid. 1C52.

.1. KbüsüHar , Vrijmoedige gedachten OTer koloniale aangelegenheden. 3 Stukk. 's Grnvenh. 1848.

Id. , Inleiding tol de düor hem aangekomligde Nadere ophelderingen en beschouwingen, ter zake van zijn onislsg als Direc- teur-Generaal Tan Financien in N. I. 's GraVenli. 1843.

J. C. Baud, liet ontslag van J. D. KnDstMAir nader toegelicht, 's GraTenh. 1013.

.1. KncsEMAS , Beschouwingen en ophelderingen enz. 's Gravenh. 1818.

r. J. VtTn , Bijdragen tol de kennis van den polilieken toestand Tan N. Indié. I. II. Amstcnl. ISiO.

AT. L. Dti Stcrler, Voorlezing over den inaerlijken rijkdom onzer Oost-Indische bezittingen. Groning. lOiO.

JI. Dassl.v , Over de doelmatigheid van liet Testigen Tan Tolkplantingen in warme gewesten, ütr. en Mepp. 1819.

Aiion. , Bijdrage lol de kennis Tan den Toormaligen en tegenwoordigen staat onzer Oost-Indische bezittingen. Amslerd. 1811.

IViiiuijs TAK BuBGST, Beschouwingcn OTer N. I. 's (ïraTenh. 1318.

Anon., Beschouwingen omtrent het bestuur Tan N. I. 's Gravenh. 1853.

I.. vas Vi.itT, Beroep op regt en billijkheid. Zalt-Bomm. 1853.

Memorie ter verhandeling van den staat, en hel belang der E. Comp. op hare respeclive couiptoiren. 1753.

Ilecueil des vojages qui ont servi a 1'établissement et aux progrez de la Coii)pagnie des Iiides Grient. i!cs , tormeë <lans les F'rovinces-Unies des Pai's-Bas. 10 Vol. Rouen. 1725.

G. K. TAS IIoGESDonr, Verhandelingen over den Oost-Indischen handel. 3 Pin. Amsterd. 1001—1302.

Lettre del conté Cm\lo Vidua , ])ublicate da CtsiRE Balbo. 3 Vol. 1 vol. atlas. Torin. 1034.

Aiion., Zarnenspraak wegens de oorzaaken van hel beilerf der Nederl. O. I. Compagnie. (Abirj. ann.)

A. J. VAK DEI\ Aa, Nederlands Üost-Indie , of beschrijving der Nederl. bezittingen in O. I. Uiu. I. II. Stukk. 10. 19. 20, Ai7isterd. 184G-1050.

.1. C. Baake , Reis door een gedeelte Tan de Nederlandsche bezittingen in Oosl-Imlie. Amsl. 102G.

Eene stem uil O. I., in gemeenzame brieven van Johannes llennus aan zijnen vader. Ülr. lOi".

R. W. J. C. Bjke, Iets over de middelen van herstel onzer financiële Oost-Indisclie aangelegenheden. Illr. 1052.

]). TAS IIoGtïDor.r , Berigl Tan den tegenwoordigen toestand der E.itaafsche bezittingen in O. I. en ilcii hirilel op 'Iczelve. Delft. 1799.

Wijze van beheer en -toestand der Nederlandsche bezillingen. Naar officiële opgaven. I. Anist. 1052.

Aiion. , AVie is berispelijk? — Met een brief aan den heer .1. G. Bauo. 's (ïravenh. 1052.

(j. Laijts , Geschiedenis van de vestiging enz. der Nederlanders in Indié. I. Gion. 1052,

II. C. .MiLLIES, De munten der Engelschen Toor den Oost-Indischen .'Vrchipel. Aiust. 1852.

Java.

Anon. , Eene waarschuwende slem uil de binnenlanden van Javn. 's Gravenh. 1852.

J. KiilsEMAS , Nota over de suiker-knliuur op .lava 's Gravenh. 1852.

.1. B. J. VAX Dor.Eü , nGij zijl vejstrikt met de redenen uwes monts" enz. 's GraTenh. 1852.

I!. T,is llLOMMtsiEiS', Vervolg op .lava en de .lavanen. Zalt-Bomm. 1852.

F. ,lL.^r,llCU^■ , Java. Dcszclfs gedaante, bekleediiig en inwendige sirucluur. Afl. 9-11. Amsl. 1052.

6

U, J. LiOK , Annljse der cijfers en bescliouwinjen , Toorltoraende in liet ürerk : »De vermeerdering van Javaas beyolliinj, «bescliouwil als de groolsle bron Tan rijkdom voor Nederland; door Dr. Boscn." Rolterd. 1852.

Anon. , Iiudenkin;;en op liet werkje: sEcne waarsclunvende slem enz." Zalt-Bomm. 1852.

.T. B. J. VAS DuRts, De ezelsooren van Koning Midas. 'sGravenh. 1852.

A. Dt ATiiDE , De Preanger Regentschappen. Amslerd. 1850.

J. Hjgemas ,lci. , Handleiding tot de kennis der geschiedenis, fabelleer en tijdrekenkunde van Java. II. Balav. 1852.

K. A. VA\ Vloten, De mededinging tusschen de beetwortel- en rietsuiker, met betrekking tot hel eiland Java. Utr. 1853.

E. IIacdoüi», Java. Tooneelen uit het leven enz. van Java's bewoners. In afbeeldingen na:ir de natuur. Met tekst van W. L. RiTTER. Aflev. 1—8. 1852.

Catalogus der voorwerpen van IVedeilandsch-Indische landbouw en nijverheid, in 1029, op de te Batavia gehoudene open- bare tentoonstelling geëxposeerd. Batav.

R. W. J. C. BiKE , Eene geruststellende slem van de kust van Java. Utr. 1853.

J. r. W. VAS Nes, Eenige denkbeelden over den verkoop van landerijen op Java, aan regten getoetst. 'sGravenh. 18i8.

jEr.osiJiiüs, Eene epidemie op Java, en de cholera in Nederland. Amst. 1849.

E. Selbeeg, Reis naar Java. Vrij vertaald n. h. lloogd. d. W. L. DE Srcr.r.Er,. Amst. lOlG.

W. R. VAü HoëvEiL, Reis over Java, Jladura en Bali in het midden van loi". I. II. Amsterd. 1849 — 1850.

K. Dacbbji , Die Vulkane auf Java etc. Elberf. 1825.

H. J. DoMis , De residentie Passoeroeang. 'sGravenh. 1836.

J. B. J. vAit DoBEK , Het voor en tegen van de uitbreiding des Evangelies onder de Javanen en andere Oost-Indische vol- ken onderzocht. 'sGravenh. 1852.

Sümaira.

S. MoLLER , Berigten over Sumatra. Amsterd. 1837.

II. M. LjiUGE, Het Nederl. Oost-Indisch leger ter "Westkust van Sumatra (1819—1845). 2 Stukk. 's Ilertogenb. 1852.

n. J. J. L. RiDOEK DE SiDEBs, Aanmerkingen op hel werk van den Luitenant-Kolonel, getiteld: »llet Nederlandsoh O. 1.

»leger ter Westkust van Sumatra." Zalt-Bomm. 1853. J. B. J. vaJ Doben , Twee episodes uit de geschiedenis vin Palembangs hoofdstad, of de wreedaardigheid van den Sultan

MachmoeJ Badar-oedin. 's Gravenh. 1853.

Banlia. Biliton.

Eanka, Malakka en Bililon. Verslagen van Dn. J. H. Cr.oocKKWiT Hz. aan het bestuur in N. I., in de jaren 1849 en 1850. Uitn-e". d. h. Kon. Inslit. voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van N. I. 's Gravenh. 1852.

Insulac Moluccenscs.

M. Dasseb, De Nederlanders in de Molukken. Utr. 1848.

J. B. J. Vil Dor.cs , Herinneringen der laatste oogenblikken van mijn verblijf in de Molukko"s. 's Gravenh. 1852.

Insulae Philippinae.

R. M. SIiEKisc , RecoUeclions of Manilla and the Thilippines, during 1848, 1849 and 1350. Lond. 1851.

China.

J. C. IIüTTSER, Keize van het Brilsch gezantschap door China en een gedeelte van Tartarije. üit h. Hoogd. Leijd. 179.9. T. yS'. GnüBï und seine Reise nach China und Indien. Crefeld. 1843.

Juponia.

Abbolcüs Moitascs, Gedenkwaerdige gesantschappen der Oost-Indische Maatschappij in 'tVereenigde Nederland, aan de Kai- saren van Japan. Amsterd. 1CG9.

* Vb. Fb. voit SiiDoLD, Nippon. Archief voor ('e beschrijving van Japan. Ad. 17 — 20. [v. h. Gvnml.) J. U. LtvijssCHir , Bladen over Japan, 's Gravenh. 1852.

America lucridionalis.

C. GiT, Hisloria fisic» j polilic.i de Cljile segun documentos ndquiridos en esta repiiblica duranlc doce anos de residencia en ella. Zoologia. 6 Vol. 1047—1851. Botanica. 7 Tol. 1815—1850. Uistoria. 5 Vol. 1844— 1819. Documenlos. Vol 1. 184G. Paiis.

Chile.

America septenlrionalis.

* Historica! and slatistical inforin.'ition , respecting llie history, condilion and prospects of the Indinn tribes of the United Sta- tes: coUected and prepared under the direclion of the Bureau of Indian AfTairs, per Act of congres of March (3d. 1817 by H. ScnooLCBAFT. Iliustrated by S. Eastman , Published by Authority of Congres. I. Philad. 1851 [v. d. Sinithson. insti- tut).

* Comineroe and Navigation. Report of the Secretary of the Treasury. 30lh June, 1850. [v. d. Smiths. inst.).

* Report of the comraissioner of Patents, for the year 1849. I. Arts and Manufaclures. Washingt. 1830. [v . d. Smiihs . inst.)

* R. P. A. DoziJ , Histoire de 1'Afrique et de l'Espagne , intitulée Al-Bayano 'L Mogrib etc. I. Leijd. 1318— 1851. (u . h. Gvnint.)

India occidcnialis.

Memorie aan den Koning, ingediend den Sden Julij 1352, door den Generaal-Majoor R. F. Baron tau Radeos, rakende zijn

bekomen ontslag als Gouverneur der kolonie Suriname, 's Graveuh. 1852. Id. , Vervolg, 's Gravenh. 185.".

R. ScH05iBDP.cs, Reisen in British-Guiana in den Jahrea loiO— 1311. 3 Vol. Leipz. 1817—1818. Id. , The history of Barbados. 2 Vol. Lond. 1818

SCIENTIAE HISTORICA E.

Hisloria generalis.

G. G. Bredow, Kort begrip der Algemeene geschiedenis. 2 Dln. Amst. 1827.

Arcliaeologia.

* C. Leemass , Aegyptisclie Monumenten van het IS'ederlandsch Museum van Oudheden te Leijden. Xlf. XIII. (i'. h. Gvniiit). J, PE Wal, Mythologiae septenirionalis monumenla epigrapliica Latina. Traj. ad Rlien. 1847.

Hisloria sensu slricliori.

Staatkundig en staalhnishoudkundlg jaarboelijc voor 1352. 4de Jaarg. Amst. 1852.

J. C. Ruk, Ilel bestuur der lllarine. Amsterd. 1853.

Cnn. lIoisT , Beskrivelse over de nije Üniversitets-Bijgninger. Chrislian. 1852.

Akademiske Love for de studerende ved del Kongelige Frederiks Universitet. Christian. 1350.

M. H. Jasses, De zeemagt. 2 Stkkn. 's Gravenh. 1848—1819.

* HüGO Beijei\han, De geschiedenis des Vaderlands. Aanspraak ia de Alg. verg. der M. : Tot Nut van 'tAlg. 10 Aug. 1852.

(v. d. M. : T. Nut v. 't Alg.) M. Vas Dias , De Nederlandsche solieepvaartvvetgeving. Rotterd. 1850 — 1851. P. A. MüJJcn og C. R. Usger , Fagrskinni. Kortfiltet Norsk Konge saga fra Slulningen af det tolfte Eller begijndelsen af det

treltende Aarhundrede. Christian. 1847. R. Ktijsui\ , P. A. BIoscH, C. R. Uiger , Speculum regale. Konge-speilet et philosophisk-didaklisk Skrift, etc. Chrislian. 1848. P. A. ?Iu!5C!I , Aslak Bolts Jordebog. Christian. 1852. Id. , Symbolae ad historiara antiquiorem rerura Norvegicarum.-

Biologiae, EuJogia cel..

■*■ D. J. DES Beer Poortcgal, ƒ. van den Vondd , uit zijne kleine gedicliten geschetst. Verhandeling. Amsterd. 1850. (f. rf. SVAr.)

* M. C. VA.N Halt., Riitgcr Jan Schiinnielpenninck , voornamelijk als Bataafsch afgezant op het vredes-congres te Amiens, in

1802. Amsterd. 1847. [v. d. Schr.)

* Id. , Mr. Johannes Kinker , Bijdragen tot zijn leven, karakter en schriften. Amsterd. 1850. (v. d. Sclir.)

* Id., Mr. Jan Boiirlt , en diens vader Mr. iVi'co/aKS Bondt herinnerd 2 December 1815. Buiten den handel, (v. d. Schr.) A. Kipris, The life of Captain James Cook. Lond. 1788.

POLITICA.

Jurisprutlenlia cel.

* M. C. ViS IIali , Regisgeleerde verhandelingen en losse gesehrifien. Amsterd. 1338. (v. d. Schr.)

* Id. , Gemengde schriften, betrekkelijk de geschiedenis, de Letterkunde ea de geschiedenis der vaderlandsche regtsgeleerd-

heid. Aiuslerd. 1848. (v. d. Schr.) F. D£ Lesskfs, üla luission a Rome, Mai 1849. Paris.

PIIILOSOPIIIA TIIEORETICA.

Grammatica DeUjica.

* 31. Dl VniES, Ontwerp van een Nedorlandsch woordenboek. Gron. 1852. (v. d. Schr.)

Graiivnalica Daiiica.

C. A. noLunOE, Det oldiiorske Verbum, oplijst ved Sammenligning med Sanskrit og andre Sjjrog af sararae aet. Chrislian. 1018. Id. , Oiu Pronomen relalivum og nogle relative conjunctioner i vort Üldsprog. Christian. 1850,

Grammalica Africana.

II. P. S. ScuKtüDtr. , Grammatik for Zulin Sprogct. Christian. 1850.

PIIILOLOGIA.

(Gciicratirn).

N. G. viti Ki.iirtü , Handboek van de geschiedenis der letterkunde bij de voornaamste Europiscbe volken iu nieuwere tij- den. 4 Dln. llaarl. 1G34— 183C.

Calalofji.

* Catalogue des manuscrits et xylographes orientaux de Ia Bibliotbéque Impériale publique de Si. Petersbourg. IbiJ. 1852.

(f. d. Keiz. Akad.)

* Cu. C. JtwETT, Nolices of public libraries in the United States of America. Smitlisonian reports. Washingt. (i;. d. Siniths.

Iiislit.) 1852.

* Catalogus van de Bibliotheek der Maatschappij van Nederlandsche Letterkumle te Leiden. 111. Leid. 1849. (v. d. Maatsch.)

* Catalogus bibliotliecae C. G. Nees ab Esenbeck. Breslau. 1852. {v. d. Schr.)

* R. P. A. DoilJ, Catalogus codicum orientalium bibliothecae Lugduno-Batavae. II. Lugd. Batav. 1351. ( v. d. Curat. d.Lcijds. Hoofjes.)

* J. Geel, Catalogus librorum manuscriptorum qui inde ab anno 1741 Bibliothecae Lugduno Batavae accesserunt. Lugd. Bat.

1352. iv. dezelfden.) ■ Bibliothecae Socielalis Artium Scientiarumque quae Bataviae (loret , catalogus systematicus curanle üittKEri. Batav. 1816. Edit. altera cur. J. Mcnsicn. 1853,

Philolo'jia Arabica.

* P. J. Tetii , Sappleraenlura annotationis in librum As-sojuti de nominibus relativis, coulinens novorura codicum coUationem

et excerpta ex As-sam' anii libro et Ibno' 1-a-thiri libro. Lugd. Bat. 1851. {v. d. Schr.)

* R. P. A. DoziJ , Notes sur queiques manuscrits arabes. Leyd, 1847 — 1851. i^v. h. Gvnint .

* r. G. J. JüiJüBOL , Lexicon geograpbicum e duobas codicibus Mss. Arabice edilum. IV. V. Lugd. Bat. 1852. ;'ij .rf. Cura/or. d.

JLeijds. Hoogesch.) »■ Id. et B. F. Mattdes, Abu'1 mahasin ibn Tagri Cardü Annales, e Codd. Mss. nunc primum Arabice edit. I. 1. Lugd. Bat. 1852. (y. dezelfden.)

* B. P. A. DoziJ , Ouvrages Arabes. IV. Leijd. (v. d. Uil,].) IIadji KoAlFA , Lexicon bibliographicuiu. IV. Leipz. Lond. 1851.

9

Philologia Bchjica,

P. Larcesoijk, Gedichten. 4 Dln. Amst. en Ilaarl. 1:21—1759.

A. L. F. ea A. P. S., Proeve van dichtoefening, bestaenJe in Herderszangen, Brieven, Klink- en Minnedichten. Leijd. 1731.

Warnasarie. Indisch jaarboekje. 1853. Batav.

Philolofjia Germaniea.

G. F. C. TrEXOBtsTADT , Die Völkerschlacht von Leipzig. Ein Heldengedicht. Hadamar. 1015,

TIIEOLOGIA.

* E. C. MiLliES, De chinezen in Nederlandsch Üost-Indie en het christendom. Eene schets, (v. d. Schr.)

* ]d. , Oratio de exterarurn rehgionura comparalione , theologo chrisliano valde commendanda. Amslelaed. (v. il. Schr.)

* K. GüTZiAFf , Afscheidswoord aan mijne medechristenen in Nederland. Met eenige aanteekeningen van H. C. Miliies. Amsterd.

1850. (V. Laalsgen.)

* China en het Evangelie. 4 Slukk. Amsterd. 1850. (v. denzelfden.)

* A. C. ÜODE.Miiis , Die bediedenisse van der missen, met ophelderende aanteekeningen voorzien en van wege de Maatsch. v.

Ned. Letlerk. uitgeg. (v. d. Sehr.)

* Si indjil in lennas ilu kele aipatikera i Mallheus. Aijeraara andarem in roma Alifurn i K. T. HEr.MASlf. Amst. 1852. [v. Prof

JIlLlItS.)

C. P. Caspaei , Ueher den Syrisch-Ephraimilischen Krieg anter Jolham nnd Ahas. Christian. 1819. Is., Ueber Micha den Morasthiten und seine prophelische Schrift. Christian. 1852. Biblia sacra. Naer den Laetsten Rooinschen Text. Antw. 1713.

* J. BoBsius, Onuitgegeven brief van de Afgevaardigden der Hervormde gemeenten in Vlaanderen tol de onderlinge zamenkomst

te Gent, in 1579 ^ houdende klagte aan de Gedeputeerden der Staten van Holland en Zeeland over Prins WiLtt.M 1. Iv. d. Uitg.)

* F. J. J. A. JcKiDS, Geschiedenis en belangrijkheid der Lijdensprediking. I. Tiel. 1853. [v. d. Schr.)

ENCYCLOPAEDIA, Acta eet.

C. Kkight , The English cyclopaedia. A new diclionary of universal knowledge. fAbsq. ann.) No. 1.

* A. H. VAU DEB Bock Mesch , Redevoering bij gelegenheid der viering van het vijf-en-twintig jarig bestaan der Nederlandsche

Maatschappij ter bevordering van Nijverheid, uitgesproken in de Groote Kerk te Haarlem op den 21sten Julij des jaars 1852. Uaarl. 1852, (v. d. Maatsch.)

* Verslagen van den slaat en de verrigtingen der Doopsgezinde vereeniging tol bevordering der Evangelieverbreidin" in da Ne-

derlandsche overzeesche bezittingen. III. 1851. IV. 1852. Amsterd. 'v. d. fereeti.)

* Verhandelingen van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs. V. 1. {v. h. Jiislit.)

* Uittreksels uil vreemde tijdscliriflen voor de leden van het Kon. Inst. v. Ing. IV. 4. — 9. (u. h. Tns/it.)

* Historische en letterkundige verhandelingen van de HoUandsehe Maatschappij van VFetenschappen te Haarlem. I. (1051 .

{v. d- Maatsch).

* JaarlijLsch verslag van den slaat der afdeeling Batavia van de Maatschappij: Tot Ntit van 't Algemeen.], (v . d. af J. Bataiia).

* Verslag van den staal der werkzaamheden vnn de \ereeniging Musis , gevestigd te Batavia, 1849 en 1851. Balav. [v.d. Vereen),

* Nieuwe reeks van werken van de Maatschappij der Nederlandsche Letlerkunile. VII. 1. Leid. (v. d. Maatsch.)

* Algemeen verslag wegens den staat van den landbouw in hel Koningrijk der Nederlanden. 1851. [v. d. Maatsch. v. Nijvcrh.)

* Verhandelingen van Teijleb's Godgeleerd genootschap. XXXV. [v. h. Gen,)

* Verhandelingen van Teijieb's Tweede genootschap. XXVI. 1, iv. h. Gen.)

* Nieuwe reeks verh.indelingen van de Tweede klasse van het Koninklijk Nederlandsch Instituut. II. (r. h. Insttl.)

* Verhandelingen der Eerste klasse van het Koninklijk Nederlandsch Instituut, 3de Reeks. V. [v. h. Instit.)

* Aanteekeningen van het verhandelde in de sectie-vergaderingen van hel Provinciaal Ulrechtsch Genootschap van Kunsten en

Wetenschappen. 1852. tv. h. Gen.)

* Verslag van hel verhandelde in de Algeraeene vergadering van het Provinciaal Ulrechtsch Genootschap van Kunsten en We-

tenschappen. 1852. <v. h. Genoüisch.) Comptes renduS hebdomadaires des se'ances de 1' .icadémie des Sciences, par Ms. les secrétaires perpcluels. Ann. XXV. (1852.) XXVI. XXVII. No. 12. (1853.) Paris.

40

* Mémoires de la société des scieoces naturelles de Cherbourg. 1852. I. 1. (v. d. Soc.)

* Annales Acaderniae LugduQO Batavae. 1310 — 1849. (f. d. Curatoren d. Leijds. Hoogesch.) Proceediogs of the Araerioaa associatioQ lor tlie advanceinent of acience. 4lh meeting. Washingt. 1851. Transactions of the zoological society of Londoa. IV. 2.

Transactions of the Linnaean society. XXI. 1.

* Annual reports of thé Smilhsonian institution. Washingt. IV. V. (v. k. Instit.)

* Smithsonian contribulions to knowledge. II. IV. Appendix. I. III. (j;. h. Instit.)

* Report of the Roj-al Asiatic Society of Great Britain, and Ireland. XXV. Load. {v. d. Soc.)

Asiatic researches; or Transactions of the society instituted in Bengal for inquiriog into the History and Antiquities , the Arts, Sciences and Litteralure of Asia. V— VIII. X. Lond. Calcutt. 1799—1808.

* Verhandlungen der Kais. Leopold. Carol. Akademie der Nalurforscher. X£III. 1. (1851}. (v. d. Akad.)

ANNUARIA, Dl ARIA cel.

De Indiër. Dagblad toegewijd aan de belangen Tan IN'. I. 1852. No. 78—115. 1853. 1. enz, W. R. TAH HoëvELL, Tijdschrift voor Neêrlands Indië. XIV. XV. 1—7.

* Hel Regt in Nederlandsch Indië. IV. V. 1. (van de Redaktie},

* Natuurkundig tijdschrift Toor ts'ederlandsch Indië. III, IV. (v. d. Natuurkundige F'ereenig. in iV. /.)

W. L. RiTTiEK en L. J. A. Toliebs, Biang-Lala. Indisc'i leeskabinet tot aangenaam en gezellig onderhoud. Batav. 1852 enz.

I. II. 1-4. Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde. Uitgegeven door hel Batav. Gen. v. K. en W. Batav. 1852. I. 1—4 Algemeene Konst- en Letterbode. 1851 , No. 35—52. 1852. De Globe. Schetsen van landen en volken, verzameld door H. Picird Amsl. 1850.

B. W. A. SiOET TOT Oldhcis, Tijdschrift voor staathuishoudkunde en statistiek. I— Vil. VIII. 1. 2. IX. 2. 3. 1841 — 1853. Indisch schoolblad ter bevordering van opvoeding en onderwijs. 1853. 1 — 4.

W. n. DE Vriese, T. Dozij en J. H. Molkeiboeb, Nederlandsch kruidkundig archief. III. 2.

Jaarboeken voor wetenschappelijka theologie. I. 1. V. VI. VII. VIII. 1.2.4. IX. 1.2.4. X. 1.2.3. 1845. enz.

* Journil Asiatique. 4me serie. Tom. XVIII. XIX. (van de Société Asiat..)

Annales des sciences naturelles. XV. 5. 6; XVI. 1. 2.3.5.6. XVII. 1.2.4.5.6. XVIII. 1.

GcEBis MESEViiLt, Revue zoologiqoe par la société cuvierienae. 1845 — 1848. Revue et Magasin de zoölogie pure el appliquée ,

par Ie même et A. Foüillos. 18i9— 1852. 10. Bulletin de la Société Impériale des naturalistes de Moscou. 1805 , 1851 , 1852. I.

* Mémoires de la société des sciences naturelles de Cherbourg. I. 1. 1852 (v. d. Soc.)

* J. R. LoGAR, Journal of the Indian Archipelago and eastern Asia. Singap. VII. 2 — 11. VII. 1 — 3. The Journal of the Royal Asiatic Society. XII. 2. XIII. 1.2. XIV. 1.

The Zoblogist : a popular monthly magazine of natural history. 1851. 9 — 12. 1852 etc. Lond.

The Annals and Magazine of natural history. IV. 45 — 60.

The Alhenaeum. Journal of English and Foreign Lilerature , Science and Fine arts. 1352.

The Oriental annual. 1836. 1837.

The Chinese reposilory. IV. XVII. 1830—1848.

The Chinese miscellany. 1—3. 1849.

Enicnsos, TBOscnti , Archiv für Naturgesehichte XVII. 2—5. XVIII 1—5.

* Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen GesellscUaft. V. 4. VI. 2. (van het D. M. Ges.) G. G. Walpirs, Amales botanices syslematioae. II. III. 7. 2. 3 — 5.

E. G. Ebersdobk , Leipziger Repertorium der deutschen und anslandischen Literatur. Leipz. 1850. Monatsberichl der Königl. Preuss. Akademie der Wissenschaften zu Berlin. 1852—1853. 1—6. Mdlier's Archiv. fur Physiologie. 1350—1852. 1-4.

C. F. voH SiEDOLD u. A. KoLLiSLEB, Zeitschfift fur wissenschaflliche Zoölogie. I — IV. Leipz. 1352.

OVERZIGT DER GESCHIEDENIS

VAR DET

BA TA VIA ASCII GEXOOTSCIIAP VAN KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN

VAiN 17 78— 1 S 00

DOOR

Dr. P. BLEEK ER, R. O. IV. L.

Sehretaris des Genootschaps.

Nadat de Hindoesche en Arabische beschaving en wetenscliap in Azië als waren ten ondergcfjaan en het jeugdige Europa die in zich alleen had zamengedrongen, kwam er een tijd^ waarin Europa die beschaving en wetenschap weder in het verre Oosten heeft overgeplant en ecne nieuwe kiem gelegd ter verheffing der Aziatische volken uit hunnen diep gezonken' toestand.

Gelijk hel Nederland was beschoren, de lichtende ster te zijn der Europesche beschaving en wetenschap, door zijne gewigligsle aller uitvindingen, de boekdrukkunst, zoo, en wij mogen er trotsch op zijn, was het ook Nederland, hetwelk in buiten Europesche wereld- deelen het eerst de Europesche wetenschap overbragt.

Thans 7S jaren geleden werden de grondslagen gelegd van het Balaviaasch Geuoolscliap van Kunslen en Wetenschappen en daarmede de grondslag van die wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkeling van Nederlandsch Indië, over w^elke het tegenwoordige ge- slacht zoo zeer reden heeft zich te verheugen.

Het was voornamelijk Mr. Jacob Cortïeus Mattheus Radermagher, raad extraordinair van Nederlandsch Indië, aan wien het Genootschap zijn ontstaan te danken heeft. Reeds lang te voren had Radermagher met eenige andere wetenschappelijke mannen het plan gevormd om, zooals men zich toen uitdrukte, «een aanzienlijk Gezelschap bij een te krijgen, 't geen, met Msaamgevoegde krachten alle zijne pogingen mogte iuspannen, om de fraije letteren en kun- «digljedcn, ie Batavia en in de overige oostersche volkplantingen, op den troon te vestigen. «Men begreep dat, indien er, in deze oostersche gewesten, immer eenige voortplantinge van

1

»het Evangelium plaats kan hebben^ de smaak voor Kunsten en Wetenschappen daartoe «aanleidinge moetgeeven; grelijk, over twee eeuwen, de herrormiuge der Letteren die van ))den Godsdienst voorafging".

Het plan dier mannen vond echter tegenstand; men hield die nieuwigheid, dat onge- hooi-d ontwerp, voor onuitvoerlijk, en indien geene nadere impulsie van buiten ware ge- komen, zou het welligt niet lot verwezenlijking zijn gebragt.

De Hollandsche Maatschappij der weienschappen te Haarlem, toen reeds sedert een vierde van eene eeuw met roem gevestigd, gaf haren wensch te kennen, dat te Batavia een' tak der Maatschappij werd opgerigt. Een zamenloop van omstandigheden verhinderde de ver- vulling van dien wenseh, doch van toen af werd het plan van Radermacher met meer geestdrift opgevat en men oordeelde het beter, een zelfstandig wetenscliappelijk ligchaam op te rigten, dan een' afhankelijken tak van eene andere Maatschappij. Den 24sten April 1778 was dit plan tot rijpheid gebragt en werd het Genootschap als gevestigd beschouwd.

De eerste regeling des Genootschaps had noodwendig plaats onder den invloed van de Oostindische Kompagnie. § 1 der oudste wetten, opgenomen in het eerste deel der Verhan- delingen, bepaalt, dat het Genootschap zal bestaan uit den regerenden gouverneur generaal als opperdirekteur , uit direkteuren , waartoe slechts benoemd mogten worden leden der hooge regering, en uit leden, gekozen uit de aanzienlijkste, kundigste en welge- zindste ingezetenen. Volgens § 8 dier wetten kon slechts een raad van Indië voorzilter zijn, doch er waren 8 dirigereiide leden, te kiezen uit de leden, ter behandeling der dagelijksche zaken, geen van welke dirigerende leden evenwel tot voorzitter kon worden benoemd. Voorts bepaalt § ö, dat het Genootschap geheel en al buiten den kring zijner onderzoekingen sluit alle berigten, die de Oostindische Kompagnie eenigzins zouden mogen aangaan en § 10, dat het altoos den voorrang zal geven aan zoodanige vragen, die door de hooge regering of de Heeren Zeventienen bijzonder worden aangeprezen.

De afhankelijklieid, waarin het Genootschap van de Kompagnie gebragt werd, kan niet bevreemden, wanneer wij ons den aard der Kompagnie en der toenmalige tijden voor den geest brengen. Evenwel bleef een ruime werkkring voor het Genootschap over en deze werd omschreven met de volgende woorden: «Het Genootschap zal alle kunsten en «wetenschappen pogen te bevorderen; en al Avat de natuurlijke historie, oudheden, zeden »en gewoonten der volken aangaat, zal hetzelve gretig ontvangen. Echter is zijn voornaam «doelwit, tot voorwerpen van zijn onderzoek te laaten dienen, zulke zaaken, die ten nut- ste van landbouw, koophandel en bijzondere welvaart dezer volkplantingen kunnen strek- »ken".

Deze aanvankelijke bepalingen zijn in haar wezen in de grondwetten des Genootschaps van het jaar 1791 overgegaan en tot in het begin dezer eeuw van kracht gebleven; en mogen zij in den beginne het Genootschap hebben geschraagd, omdat de hoogstgeplaatste en meest invloedrijke mannen er door als met onze instelling werden vereenzelvigd en alle tegenkanting krachteloos gemaakt, zij lieten door haar officieel en belemmerend karak-

Ier ie veel te •wenschen over, dan dat op den duur en bij verandering van tijden, hare nadet'ligc werking zich niet zou doen gevoelen.

Op alle wetenschappelijke instellingen heeft de kraclit van personen en de magt der tij- den steeds grooten invloed gehad.

Toen het Genootschap verrees, leefden te Batavia enkele mannen van kennis en veerkracht, die zijnen aanvankelijken bloei krach lig hielpen verzekeren en door hun werken eene geestdrift opwekken , welke nog blijken kan uit de eerste deelen van s' Genootschaps ver- handelingen, waarin talrijk zijn de vermeldingen van geschenken door bijzondere perso- nen van aanzienlijke sommen gelds, van vaste eigendommen, boeken en instrumenten en van prijsvragen, welke insgelijks ten koste en op verzoek van bijzondere personen werden uitgeloofd. En beschouwen wij de rigting, waarin het Genootschap toen werkte, dan ont- waren wij, dat onze vaderen niét bij ons ten achteren waren in de pogingen tot oplossing van die groote maatschappelijke indische vraagstukken, welke thans aan de orde van den dag zijn en eene krachtige herleving van het zedelijke, maatschappelijke en wetenschappelijke leven dezer gewesten hebben ten gevolge gehad en in nog hoogere mate zullen hebben.

Het zal niet ongepast zijn, eenige weinige der talrijke punten hieraan te stippen, Avelke toen reeds, in de drie eerste jaren van s' Genootschaps bestaan, ter beantwoording werden voorgesteld, ten einde den geest van zijn werken in de vorige eeuw naar waarde kunne worden beoordeeld.

Zoo stelde het als vragen ter beantwoording:

1. Welke zijn de beste en spoedigst voortkomende wortelen, om het behoeftig gemeen bij misgewas van graan te spijzigen.

2. Welke zijnde spijswortelen, die de inlanders onzer ooslersche koloniën, inzonderluid de Javanen, tot hun gewoon voedsel gebruiken, en welke is de beste wijze om die voort te teelcn en tot spijzen te bereiden.

3. Op welke wijze kunnen de kinderen der gemeeue lieden, thans nutteloos langs de stralen zwervende, ten meeslen dienste van het algemeen worden aangekweekt.

4. Welke redenen zijn er, om te mogen vaststellen, dat de inenting der kinderziekte in de ooslcrsche volkplantingen van onzen slaat met even zoo goeden uitslag zoude kun- nen worden aangewend als in de noordelijke geweslen van Europa? (W. Vak Ho- GESDORP stelde op de goede beantwoording hiervan eene belooning van 100 gouden du- katen).

5. Welke middelen van vernuft hebben Mohammed, de Imans en verdere leeraars en zen- delingen der musulmannen, ook bij latereu tijd, met voordeel gebruikt om de hei- denen, alomme, vooral in de verschillende gewesten en eilanden van Oost-Indië, bij wijze van eene zedelijke overtuiging, lot het geloof van den koran te bekeeren en in dat geloof te bevestigen. (De stichter des genootschaps stelde hierop uit eigene 3nid- delen eene belooning van 100 gouden dukaten, terwijl het Genootschap te kennen gaf, dat het hierover ook gaarne antwoorden zou ontvangen van mooren en musulmannen).

6. Welke zijn de beste middelen om gedurende de tcfjcnwoordifjc ontvolking van Eu- ropa, de Europeezen in onze oostersche colonien te vermenigvuldigen?

7. Hoedanig kan men met vrucht ondernemen, het zedelijke karakter der Javanen te verbeteren^ zoodat zij voor hun zelven gelukkiger en voor de algemeene 't zamenlee- ving nutligcr worden?

8. "Welke middelen zijn het meest geschikt ter verbetering zoo van de natuurlijke als zedelijke opvoeding der kinderen in deze colonie en welke is het beste middel om onder alle beletselen, de kinderen hier te lande de Nederduitsche taal van hunne eerste jaren af als hunne moederlaal eigen te maken.

9. Welke zijn de besle middelen om de Iiuisdiensten te Batavia ten heele of gedeelte- lijk instede van door slaaven door vrije christen-inlanderen te doen verrichten.

Wij zien het, de eerste arbeiders aan onze instelling bepaalden zich niet alleen tot afgctrokkene wetenschap maar waren ook bezield met die bezorgheid voor de stoffelijke, maatschappelijke en zedelijke belangen van de in deze gewesten geborene kinderen van Europeanen en van de inlandsche bevolkingen, welke de verlichte philanthroj)ie van den tegenwoordigcn tijd zoo gunstig kenmerkt.

Met zulke mannen moest het Genootschap spoedig in bloei toenemen, en inderdaad zien wij ook in de eerste 4 jaren van zijn bestaan 3 deelen van zijne werken in het licht verschijnen, welker inhoud, met het oog op den lijd en de middelen, belangrijk mag genoemd worden en handelt over onderwerpen, de natuurlijke geschiedenis, land- en vol- kenkunde, geschiedenis, letterkunde, geneeskunde en landbouwkunde dezer gewesten be- treffende. Jacob Corwelis Mattheus Radermacher, Willem van Hogesdorp, Jacobus van der Steege, Fredbik Baron van Wurmb, Johannes Hooyman en Josua van Iperen hebben zich daar- door jegens het Genootschap verdienstelijk gemaakt.

Maar slechts een viertal jaren mogt het zich over eene voorspoedige ontwikkeling ver- heugen. De druk der tijden bragt er zeker veel toe bij, om de beoefening der wetenschap te benadeelen en de gemeenschap met de Europesche wetenschap af te breken, maar ook, de mannen waren weldra niet meer, aan wie het Genootschap zijne opkomst verschuldigd was. Radermacher, Van Wurmb, Hooyman, Van Iperen, ontvielen het reeds in de eerste jaren door den dood en in geen der ledenregisters van de op het 3' volgende deelen der verhandelingen van het Genootschap zien wij ook de namen der overige hierboven genoemde mannen meer vermeld.

Meer welligt dan de tijden van beroering en oorlog sedert 1780, heeft het spoedig ver- lies dier verdienstelijke mannen het Genootschap spoedig achterwaarts doen gaan. Eerst in 178(5 ver.scheen het vierde deel der verhandelingen, hetwelk uit gebrek aan geschikte druklet- ters en papier in Nedcrlandsch-Indiê, in Nederland is gepubliceerd. Van 1790 tot 1792 scheen liet Genootschap weder te herleven door de uitgave van het S^ en 6° deel zijner werken, waartoe voornamelijk G. P. L« Dulx, F. Noronha, Andries Teisseirc en J. F. Gratiaen de bouw- stoffen leverden, maar na 1792 was het alsof het oj^gehouden had te bestaan. Geheel het

tijdvak van 1792 (ot 1814^ en dus gedurende 22 achtcrecnvolfjenJe jaren, werkte het niet blijkbaar naar buiten.

In 1800 werd nog eenc poginj gedaan om door eene andere organisatie bet Genool.>rliap een nieuw leven te schenken. Bij de weiten van dat jaar werd bepaald, dat het als een gcnooIscha[) van wetenschappen slecds zou beslaan uit de kundigste en ge- schikste leden ter dezer hoofdplaatse; dat het zou bestuurd worden door 9 dirigerende le- den, die zich door vrije verkiezing steeds zouden voltallig houden en elkander maandelijks in het presidium vervangen. Maar deze verandering, welke de bemoeijingen van den gou- verneur generaal en der raden van Indië, als zoodanig, uitsloot en hel Genootschap op een onafhankelijk standpunt plaatste, had geen' invloed op de wetenschappelijke werkzaandieden, want de personen ontbraken of aan de personen ontbraken lijd of lust of kennis, om bouwslof- fen voor de Verhandelingen te leveren. En toen in 1802 de komst van Thomas Horsfield in deze gewesten de vooruitziglen opende op rijke resultaten van zijne onvermoeide minera- logische, botanische en zoölogische na.sporingen, vooruitziglen, welke ook weldra door do aanbieding van meerdere schriftelijke bijdragen van dien natuuronderzoeker wer<k'n ver- wezenlijkt, maakte gebrek aan de noodige drukletters en de onmogelijkheid om die uit Europa te bekomen, wegens de door den oorlog afgesnedene gemeenschap der kolonie met het moederland, de uitgave er van niet doenlijk.

Die schijndood stond eerst opgeheven te worden, toen deze bezittingen onder het be- heer kwamen \an een' man, die, uitstekende in staatkundige bekwaamheden en even- zoo in de wetenschap, het GenooLschap een vernieuwd en krachtvol bestaan wist te schenken.

Met de komst van Thomas Stamford Raffles in deze gewesten brak voor het Genootschap een nieuw tijdperk aan van bloei. Beschermheer en later voorzitter onzer instelling, gingen hare belangen Ikhi zeer ter harte. Aan hem had zij te danken hef vrij en koste- loos gebruik van 's gouvernements drukpers, eene verzameling van belangrijke boek- werken uit de bibliotheek van het gouvernement en een geschikt lokaal voor hare verga- deringen, boekerij en verzamelingen. De wetten van 1800 werden onder zijn presidium herzien, en hoezeer die in het algemeen behouden werden, onderging het bestuur eene wijziging en werd bepaald te zullen bestaan uit een president, een vicc-president, twee sekretarissen , een kommittee van examinatie en beoordeelinfr der inkomende stukken hetwelk zou bestaan uit den president, vicc-president, de beide sekretarissen en vijf leden, en een kommittee van vier leden, belast met de boekerij en verzamelingen. Dit geheele bestuur trad jaarlijks af en was dan weder verkiesbaar.

De werkzaamheden des Geuool.schaps werden weder luisterrijk geopend op zijnen 3Sen verjaardag, den Sisten April 1813, met eene redevoering van Raffles, over de lotgevallen en vooruitzjgten onzer instelling en met heenwijzing op talrijke onderwerpen betrekkelijk natuurlijke gcsciiiedenis, land- en volkenkunde, taal- en oudheidkunde, welke hij ter na- sporing den leden aanbeval. In 1814 verscheen eindelijk het 7' deel der verhandelingen.

Het Engelsche tusschenbestuur biagt meerdere maunen van lalent en wetenschap op Java^ en zoo zag zich het Genootschap ten dien tijde omringd van vrijzinnige instellingen en gevoed door talentvolle schrijvers^ welker namen, zooals die van Raffles^ Horsfield MackesziEj Lemden en Cuawfurd, thans nog gunstig in de wetenschap zijn bekend.

Het 7' deel der verhandelingen en ook het 8% hetwelk in 1816 het licht zag^ zijn grootendeels aan deze mannen te danken en het Genootschap erlangde er eene vermaard- heid door^ welke in sterke tegenstelling stond met den toestand van verval_, in welken het ruim twee tientallen jaren had verkeerd.

Maar ook dit tijdperk van bloei was slechts kort van duur. Na 1816 verviel het Ge- nootschap weder in eene werkeloosheid^ welke deels werd veroorzaakt door den overgang van het gezag der kolonie van Engeland op Nederland en het daardoor te weeg gebragte vertrek van meerdere uitmuntende mannen, deels doordien hier als het ware eene geheel nieuwe vesligiiig van Nederlanders plaals had_, welke in de eerste jaren aan de beoefening van kunsten en wetenschappen weinig deel namen. Toen Raffles naar Europa vertrok was nog voldoende stof voorhanden om het 9° deel uit te geven, doch de belofte van Raffles om de bouwsloffen voor dit deel in Europa te publiceren bleef onvervuld en het Genoot- schap ontving de hem toevertrouwde manuskripten zelfs niet eens terug, de verklaring van welk een en ander wel te zoeken zal zijn in de gewiglige staatkundige gebeurtenissen in dezen archipel, welke na de wederovername van Java zijn voorgevallen.

Hoe het zij, eerst in het jaar 1821 ontwaakte bij het Genootschap weder eenig meerder leven. Men wijzigde de wetten, tijdens het Engelsche tusschenbestuur daargesteld en ver- eenvoudigde de werkzaamheden des bestuurs door de kommittee's af te schaffen, terwijl men den werkkring des Genootschaps uitbreidde. Men omschreef daarbij dien werkkring als volgt:

))Het groote doeleinde van het Genootschap zal zijn, de bevorderingen verspreiding van «kunsten en wetenschappen ten nutte van het algemeen, ter voorplanting en uitbreiding HA'an beschaving en verlichting in de Nederlandsch-Oostindische bezittingen".

Het geheelc bestuur der zaken werd bij deze nieuwe wetten toevertrouwd aan negen aanblijvende besturende leden, terwijl een president en sekretari.s uit den boezem der di- rektie werden gekozen. Gelukkige omstandigheden bevorderden hoogelijk de nieuwe herleving van het Genootschap. Het latere bestuur van den gouverneur generaal Van der Capellen werd gekenmerkt door de aankomst in Nederlandsch Indië van meerdere wetenschappelijke mannen, die zich gedeeltelijk een' grooten naam in de wetenschap hebben verworven. Die mannen of althans hunne namen zijn velen onzer nog levendig in het geheugen en geen wonder, dat het Genootschap zich krachtig weder verhief, toen de heeren Reinwardt, Blume en VoN Siebold zich beijverden, om zijne werkzaamheden met hunne talenten te ondersteunen. Daarbij kwam de hooge belangstelling van den hoog vereerden landvoogd Van der Capellen, aan welke te danken was, niet alleen de vernieuwing van 's Genootschaps lokaal, waarvoor het gouvernement eene aanmerkelijke som toestond, maar ook de voor het Genootschap koste-

looze uiffjavc zljnei- werken^ niet sleclits Avat belrof het drukken maar ook het graveren der frnaije platen, waarmede de deeleu van dien lijd zijn versierd en welker vervaardiging mo- gelijk was geworden, doordien toen Ier tijde ook uitstekende teekenaars en graveurs, aan de voormalige Natuurkundige kommissie verbonden, zich hier te lande ophielden.

Wij zien dan ook, dat in het korte tijdvak van 182-3 tot 1826 drie lijvige deelen ver- handelingen uitgegeven zijn, bockdcclen welker gehalte allezins geschikt was om den we- der opkomenden roem des Genootschaps te vestigen en niet onderdoet voor dat der onder het vreemde tusschenbestuur openbaar gemaakte werken.

Het aftreden van Van der Capellen als hoofd des besfuurs dezer gewesten was voor het Genootschap een groot verlies. Het bestuur van den kommissaris generaal Du Bus de Gi- siGH?>iEs, een bestuur van bezuiniging bij uitnemendheid, was door dit stelsel van bezui- niging der bevordering der wetenschap niet gunstig. Bovendien waren ook weldra de heeren Reiiswardt^ Blume en Vo?i Sieboid naar Nederland vertrokken, en meerdere jeugdige talentvolle naluuronderzoekers, zooals Kuhl en Vaw Hasselt en Boie, en later Zippelius en Mack- lOT , waarvan het Genootscliap Ie rcgt zeer groote verwachtingen koesterde, door een' vroeg- tijdigen dood der wetenschiip ontrukt.

De wetenschap in deze gewesten is, gelijk boven reeds is aangeduid, altijd afhankelijk geweest van de regering en van enkele personen. Dat zal zij altijd zijn in gewesten, waar de Europesche maa(schap[)ij bijkans uitsluitend bestaat uit ambtenaren en officieren, en zucht tot terugkeer naar het moederland, groote mortaliteit en gebrek aan wetenschappe- lijke wrijving en hulpmiddelen, den man van studie naar de haarden der wetenschap als terugdringen.

Deze waarheid bleek ook nu weder, en op nieuw zien wij een' stilstand in s'Genootschaps werkzaamheden van 182G tot 1830, in welk jaar het 12° deel verscheen.

Van toen af echter namen de verriglingen des Genoolsehaps een' meer geregelden gang en gedurende de drieën twintig jaren, welke het sedert heeft doorleefd, zijn niet minder dan 13 bundels Verhandelingen uitgegeven, welke elkander in tijdvakken van een tot drie jaren zijn opgevolgd.

Maar, bij de voortschrijdende ontwikkeling van Nederlandsch Indie, deden zich ook in het wetenschappelijke weldra nieuwe bcliocften ontwaren. Het aantal beschaafde en we- tenschappelijk gevormde Europeanen nam in deze gewesten van lieverlede toe en reeds in 1831 openbaarde zich de behoefte aan eene snellere werking der wetenschappelijke pers. Wij vinden daarvan de blijken reeds in dien tijd, in een besluit des Genootsf^haps, waar- bij bepaald werd, dat de Verhandelingen voortaan niet bij deelen maar elke naarmate zij van de pers kwamem^ afzonderlijk of bij kleine bundels zouden worden uitgegeven, om de belangstelling van het wetenschappelijke publiek in ^if. stukken, loo spoedig zulks doenlijk was, te bevredigen, terwijl eenige van die bundels te zamen een deel zouden uitmaken. Dit besluit kwam eerst tot uitvoering na 1836, zijnde het 17° deel bij losse afleveringen in het licht verschenen.

8

In 1836 nam het Genootschap een ander gewig^lig besluit. De oprigling van een museum voor natuurlijke geschiedenis, oudheidkunde en land- en volkenkunde was altijd een der voorname oogmerken van het Genootschap. Sedert zijne oprigling had men steeds gelraoht bijdragen te verzamelen en reeds lang bestond er werkelijk een kabinet van belangrijke voorwerpen. Dit kabinet was echter meer een kabinet van zeldzaamliedcn, doch kon geenszins aanspraak maken op den naam van een museum als bovengenoemd is. Reeds tijdens het bestuur van den kommissaris generaal Du Bus de GisiGHiNiEs werd een plan ontworpen, om een bijzonder voor een museum bestemd gebouw op te rigten, maar de toenmalige ongunstige tijdsomstandigheden gedoogden de uitvoering van dit plan niet. Nadat echter de verbeterde staat van 'slands geldmiddelen scheen te voorspellen, dat men zich met meer vrucht desbef rekkelijk tot de regering zou kun- nen wenden, kwam men op de vroegere voorstellen terug onder het bestuur van den gou- verneur generaal Jean Chrétiek Baud. Deze landvoogd nam daarop een voor het Genootschap zeer gunstig besluit, waarbij niet alleen liet Genootsch ip het tegenwoordige lokaal van het ar- chaeologisch en ethnologisch gedeelte van het Museum werd afgestaan, maar tevens werd toegestaan eene som van f 2-400 'sjaars tot bestrijding der uitgaven ten behoeve van het museum, alsmede de beschikking over een der adsistcnten van de Natuurkundige kom- missie en over de triplikaten of kwadruplikaten der door de Natuurkundige kommis- sie verzamelde of nog te verzamelen voorwerpen van natuurlijke historie, terwijl naauwkeurige teekeningen zouden worden vervaardigd van die voorwerpen, welke nog niet in natura aan het Genoolschaj) konden worden afgestaan. Tot deze groote gun- sten bepaalde zich de liberalileit der regering niet, maar zij schreef bovendien nog de gewestelijke besturen aan, om geeue pogingen onbeproefd te laten, om door het doen opsporen en overzenden van voorwerpen van natuurlijke historie enz. bij te dra- gen tot den bloei van het museum. Met zulke groote hulpmiddelen kon het Genootschap iets goeds lot stand brengen en inderdaad, binnen eenige weinige jaren tijds bezat het museum eene merkwaardige verzameling van dieren van den Ihdischen Archipel, waar- onder vooral de zoogdieren, vogels en schaaldieren uitmuntteden door fraaiheid van ex- positie en keurige bewaring der kleuren.

Niettegenstaande echter de aanzienlijke fondsen door het gouvernement het Genootschap regtstreeks of niet regtstreeks bij bedoeld besluit en ook later nog toegestaan, bleek het alras, dat het onderhoud en de uitbreiding van het natuurhistorische gedeelte van het museum grootere uitgaven vorderde, dan het Genootschap bij magte waste dragen, terwijl bovendien de opgezette voorwerpen weldra bleken door den invloed van klimaat en voch- tigheid zoodanig te lijden, dat de pogingen tot uitbreiding des museums in deze rigting weldra verflaauwden en men in het jaar 18-4?J bi sloot, het zoölogische gedeelte er van te ontbinden, de nog in goeden toestand van bewaring verkeerende voorwerpen naar 'sKijks museum van natuurlijke geschiedenis te Leiden over te maken en de overige bij open- bare verkooping van de hand te zetten.

Hierdoor is een sieraad aan het Gcnootschnp en aan Ncdcrlandsch Iiidië ontnomen^ en niet ligt zal het Genootschap tot wedcroprigting^ van zoodanij museum besluiten^ ten zij eenmaal zijne fondsen door edelmoedige giflen of Icjjafen gekapitaliseerd kunnen Avordcn en zich weder meerdere mannen in Nederlandsch-Indië bevinden, welke de studie der fau- na van deze gewesten ter harte gaat.

Die intrekking van het Museum was echter slechts gedeeltelijk, en bij het besluit daar- toe, stelde men tevens vast, dat men met des te meer ijver zicli zou toeleggen op de verrijking van zijne geologische, mineralogischc, archacologische en ethnologische afdeelingen.

Met het jaar 1838 brak voor Nederlandsch Indié een nieuw tijdperk aan. Tot dien tijd loe was het Genootschap de eenige vertegenwoordiger van kunsten en wetenschappen in deze gewesten, die zich wel is waar nu eens bloeijend en dan eens kwijnend, maar toch onaf- gebroken, onder de staatsstormen van het laatst der 18'' en het begin der 19" eeuw gedu- rende een zestigtal jaren had staande gehouden. Tot op zijn 60° jaar had het Genoot- schap in meerdere of mindere mate voldaan aan de geringe behoefte der Europesche maat- schappij en omvatte alles wat in Indié goeds was, wetenschap en kunst en zuiver maatschap- pelijke belangen. Maar thans een anderhalf tiental jaren geleden, nam de Europcesch In- dische maatschappij eene hoogere vlugt en had behoefte, haar voller leven uit te storten en op eene uitgebreidere schaal naar builen te werken. Tijdschriften en jaarboekjes en dag- bladen ontstonden en bloeiden en vergingen en herleefden , en deden eene letterkundige en wetenschappelijke bedrijvigheid ontstaan, welke voor het groote publiek de werkzaamliedcn des Genootscliaps slechts op den aciitergrond deed ontwaren, omdat de werken van het Ge- nootschap niet op zoo snel op elkander volgende tijdstippen liet licht zagen, want na de uitgave (in 1839) van het 17° deel had men de werken weder bundelsgewijze uitgegeven, omdat door verschillende omstandigheden de losse verhandelingen van dat deel niet alge- meen bijeengehouden konden worden en dus vele exemplaren er van onvolledig werden.

Velen onzer zullen zich nog herinneren, dat er waren, welke in die opkomst van zoo talrijke periodieke geschriften over alle takken van wetenschap en letterkunde, eene op handen zijnde verwelking van het Genootschap zagen, maar wie dieper blikte in het Ave- zen der maatscliappij , vond er stof in tot verblijding, niet alleen voor de wetenschap in het algemeen maar ook voor het Genootschap in het bijzonder. Waut het is een algemeen verschijnsel, dat de wetenschappelijke werkzaamheid wordt 0{)gewekt in evenredigheid van de bestaande hulpmiddelen om ze tot openbaarheid te brengen; en zoo oordeelde men, dat ook voor de werken onzer instelling de stof zou toenemen, naarmate er meer organen naast haar werden in het leven geroepen. En dit verschijnsel heeft ook weder met liet Genootschap plaats gehad. Er is geen tijd geweest in de geschiedenis dezer kolonie, van grootere wetenschappelijke werkzaamheid, dan die na 1838. Wij zagen ontstaan het Tijd- schrift voor Nederlandsch-Indië-„ de Kopiist, het Indisch Magazijn, liet Natuur- en genees- kundig archief voor Nederlandsch Iiidië, de Lakschmi, het Tijdschrift ter bevordering van christelijkeu zin, het Indisch Archief, het Regt in Nederlandsch Indië^ de Waruasarie, de

10

Biang-lula en enkele afzonderlijk uitgegevene werken over natuurlijke geschiedenis, geneeskun- de, geschiedenis, taalkunde en zedekunde. Wij zagen voorts zusterinstellingen zich naast het Genootschap verheffen, de Natuurkundige Vereeniging van Nederlandsch-Indië, de Ver- eeniging ter bevordering der geneeskundige wetenscliappen in Nederlandsch-Indië, het Ge- nootschap Musis, verschillende afdcclingeu der Maatscliappij tot nut van het Algemeen en liet Nederlandscli-lndisch Onderwijzers Genootschap. En te midden van die verblijdende om- ringing en van die menigte boekdeelen over alle takken van wetenschap, namen ook de werken des Genootschaps toe in omvang en degelijkheid. In degelijkheid vooral, omdat het Genootschap zich op de hoog(e kon plaatsen van den tijd en zich verheffen tot een weten- schappelijk ligcliaam van eene hoogere orde, vermits voor bijzondere lakken van wetenschap en sociale belangen andere ligchamen waren opgetreden. Het Genootschap nam door deze veranderde rigting een ander standpunt aan. Vroeger eenig wetenschappelijk ligchaam in deze gewesten, werd het thans het centrale wetenschappelijke ligchaam, hetwelk zich on- geveer verhoudt tot de overige welenschappelijke instellingen in Nedcrlandsch Indië, als het voormalig Koninklijk Nederlandsch Instituut zich verhield tot de verschillende wetenschap- pelijke maatschappijen in Neilcrl.iud. En hoezeer dit veranderd standpunt noodwendig eene meer ernstige rigting gaf aan den inhoud zijner verhandelingen en daardoor zijne popu- lariteit bij het groote Indi.'sche publiek eenigziiis leed, had hef eene des te hoogere waarde- ring ten gevolge in Nederland en het builenland, en ziet het Genoolsciiap zich, vooral in het buitenland, een' hoogen rang gegeven onder de meest beroemde wetenschappelijke in- stellingen ter wereld. Dit standpunt is het, wat het Genootschap moet handhaven en ont- wikkelen, voor de belangen der wetenschap, voor zijne eer en voor de eer van NeiJer- landsch Indië en van Nederland.

Zien wij nu hoedanig de gang is geweest der uitgave van s' Genootschaps werken. In 1839 verscheen het 17° deel, in 1842 het 18% in 1843 het 19% in 1844 het 20%. in 1847 twee lijvige boekdeelen welke onder den titel van het 21° deel het licht zagen, in 1849 het 22°, in 18550 het 2^^, in 18Ö2 het 24° en in dit jaar het 23° deel. Zoodanige aan- houdende werkzaamheid had het Genootschap nog nooit te voren aan den dag gelegd. Gelijktijdig met die spoedige opvoljjing der bundels verhandelingen namen die bundels zel- ve aanmerkelijk in omvang toe. Het 21° deel reeds werd zoo omvangrijk geacht, dat het doelmatiger voorkwam, hel in twee bundels te splitsen en sedert is men er toe overgegaan, om de verhandelingen in 4° uit te geven, in welken vorm de 4 laatste lijvige deelen ver- schenen zijn.

Sedert de herstelling van het Nederlandsche gezag tot op de uitgave van het 17° deel in 18-i9, had het Genootschap vrije beschikking over de pers der landi^drukkerij. liet drukken bleef in dien tijd altijd afhankelijk van de werkzaamheden, welke daar voor het gouvernement moesten worden verrigt en zoo ontstonden herhaaldelijk vertragingen in de uitgave van s" Genoolsciiap^ werken, welke, wegens het toenemende dienstwerk aan die drukkerij, wezenlijke belemmeringen werden. Men werd daarom te rade, te i)eprocven het

11

drukken altlians gedccKclijk in Nederland Ie doen plaats hebben^ doch het bleek weldra, dat de kostbaarheid daarvan niet door eenigen meerderen spoed werd Tcrfjocd.

Thans iiofj slechts een twaalftal jaren g-eleden, bestond hier te lande, behalve de lands- drukkerij, geene andere drukpers, ing^erigt voor het uilgeven van boekwerken, ten zij die van het zendelinggenoofschap. Men besloot toen, het lU" deel op deze zendeliiigpers te te doen drukken, doch ook deze wijze van uitgeven voldeed niet, wegens de mindere sier- lijkheid der daar toen beschikbai'e letters.

Om alle deze moeijelijkheden en bezwaren voor goed te boven te komen, besloot het Ge- noülschap eindelijk tot oprigting van eene eigen drukpers en bragt dit besluit, met wel- willende ondersteuning van het gouvernement, zoo spoedig ten uitvoer, dat reeds het 19' deel daarop gedrukt kon worden.

Deze drukpers des Genootschaps heeft zeer veel bijgedragen om de wetenschap in deze gewesten uit te breiden, want behalve dat er s' Genootschaps verhandelingen werden gedrukt, gaf zij vooral gelegenheid lot het ter perse leggen van de meesten der periodieke geschrif- ten, welke sedert hare oprigting het licht zagen.

Dan, allengs deden zich moeijelijkheden voor omtrent de wijze, waarop het Genoolscliap van zijne pers gebruik maakte.

In het jaar 18-47 werd i)ij regeringsbesluit van 29 Januarij het stelsel van censuur op het Genootschap toegepast, nadat reeds geruimcn lijd verwikkelingen over het uilgeven door het Genootschap van boekwerken van eenigen omvang waren ontstaan. Eu toen in 1848 de lociimaiige president des Genootschaps, de heer Van Hoëvell, die zich tot dien tijd toe met het beheer van de drukkerij wel iiad willen belasten, naar Nederland ver- trok, was er niemand in het bestuur des Genootschaps, die zich met zoo groole verant- woordelijkheid wilde belasten of genegen was, zich aan zoo groote beperking te onderwer- pen, als welke, onder de toenmalige omstandigheden, met liet beheer der drukkerij ge- paard gingen. Eensklaps werd de drukkerij alzoo Avcrkeloos en het was een tijd lang alsof de wetenschap in Nederlandsch Indië geene beoefenaars meer had. Gelukkig was dat lijdvak kort en hetzelfde jaar 1848, de geheele beschaafde aarde elektriserende, drukte zijne his- torische cijfers ook diep in den maatschappelijken toestand dezer gewesten en gaf warmte en opgewektheid, waar vroeger koelheid en onverschilligheid bestonden. Duor het vroeger reeds ontwaakte leven in letteren en wetenschappen werden boekhandelaren on boekdrukkers her- waarts gelokt, welke weldra in de behoefte der krachtig terugwerkende wetenschappelijke bemoeijingen en der zich van toen af aan ontwikkelende dagbladpers konden voorzien. Het Genoolscliap werd toen te rade, zijne drukkerij aan eene bijzondere onderneming over te doen en zich daarbij de spoedige uitgave van zijne werken Ie verzekeren. Over dezen maatregel, welke in 1843 ten uitvoer werd gelegd, heeft men reden gehad zich te ver- heugen, want de uitgave vau s' Genootschaps werken heeft sedert met den gewenschten spoed plaats gehad en het Genootschap is ontheven van de lasten eener kostbare administratie, verbonden aan de geregelde werking eener drukkerij van den omvang, als de zijne was.

12

Van de eeisfe jaren van het bestaan des Genootschaps afwas herhaaldelijk bepaald, dat van zijne bibliotheek een katalogus zou worden vervaardigd en uitgegeven. Vreemd ge- noeg _, zijn die bepalingen eerst in lö-'(6 opgevolgd geworden, toen referent die taak op zich had genomen. Daardoor werd eerst met juistheid de toestand der boekerij bekend en bleek het, hoe die in vroeger jaren door mindere zorg had geleden en hoeveel nog daar- aan ontbrak om haar eenigzins Ie brengen in een' staat, die voldoende zou kunnen ge- noemd worden. Sedert zijn geene pogingen onbeproefd gebleven om met de beschikbare middelen de bildiotiieek aan hare bedoeling te doen beantwoorden, en welke aanzienlijke uilbreiding daaraan gegeven is, kan blijken uit de tweede uitgave van den katalogus, welke door ijver van den tegenwoordigen bibliolhekaris, den heer J. Musjiicii , is bezorgd. Dan, verheelen mogen wij het niet, s' Genootschaps middelen zijn verre van voldoende, om zijne boekerij vooreerst nog te doen worden een sieraad dezer gewesten.

De beide bovenbedoelde katalogussen hebben enkel belrekking tot de gedrukte werken, in de bibliotheek voorhanden. liet Genootschap is echter allengs in het bezit geraakt van eene aan- zienlijke verzameling Arabische en 3Ialcisc!ie en andere handschriften. De katalogus daar- van, welke in het 23' deel wordt opgenomen, is de vrucht van den arbeid van onzen kundigeu adjunkt bibliothekaris, den heer FniEDERicii.

Boven is reeds gezegd, dat het Genootschap, na intrekking van het zoölogische gedeelte van het Museum, meerdere uitbreiding wenschte te geven aan het minerulogisch, geoU>;^isch, archaeo- logisch en ethnographisch gedeelte er van. Hiertoe is ook sedert 1844 overgegaan en vooral de oudlieidkundige en geologische afdeelingcn zijn aanmerkelijk toegenomen in belangrijkheid. Het oudheidkundig gedeelte werd voornamelijk verrijkt, eensdeels door gunstige besluiten der regering^ waarbij bepaald werd, dat al die overblijfselen van den voorlijd, welke van hunne oorspronkelijke plaats genomen en hier en daar verspreid en zonder behoorlijke bezorging wa- ren, voor s" Genootschaps museum naar Batavia zouden worden gezonden, en Icn andere door den aankoop van de oudlieidkundige nalatenschap van F. G. Valck, in leven resiilcnt van Djokjokarlu. De katalogus van s' Genootschaps oudheden is reeds gedrukt en in de verhan- delingen opgenomen.

Van den katalogus van het geologiscli kabinet bestaan fot nog toe slechts losse ongedrukte fragmenten, hoezeer het belangrijk genoeg is om er een gedrukten voUedigcn katalogus van te bezitten. De vervaardiging daarvan is echter aan groote bezwaren onderworpen, omdat zeer talrijke voorwerpen, in vroegere jaren in verschillende kisten gepakt en bewaard, de noodige aanwijzingen omtrent de plaats van voorkomen hebben verloren of niet meer la- ten herkennen.

Het nieuwe leven, waarmede sedert een vijftiental jaren liet Genootschap is bezield, heeft voor een groot gedeelte zijne impulsie gekregen door een' man, aan wien de wetenschap en de maatschappij in Nederlandsch Indië groote verpligtingen hebben, en die thans nog in het moederland een krachtig voor.standcr is van den vooruitgang der bevolkingen van deze gewesten. Ieder gevoelt het, dat ik hier bedoel den heer W. R. Baron vau Hoëvell.

13

OrnltT zijn presidium liccft het Genootschap begonnen in ruimere male vruchten af te wer- pen dan ooit vroeger was geschied^ en dit presidium kenmerkte zich bovendien door ecne nieuwe rigting in 's Genoofschaps werkkring^, welke sedert met zorg ontwikkeld is.

Deze riglingf was het door den druk openbaar maken en verspreiden onder de inlandsche bevolkingen v:m de vruchten hunner oude lelterkunde. Te regt werd daarin gezien een krachtig middel^ niet alleen om de kennis van de inlandsche talen Ie bevorderen^ maar ook om de inlandsche bevolkingen zelve tot meerdere beschaving te brengen. Zoo heeft het Genootschap sedert 1843 duizenden afdrukken onder de inboorlingen dezer gewesten verspreid van het malcische gedicht Sjaïr Bidasari^ van de javaansche gedichten Wiwoho of Mintorogo^ Romo, Blanik Maj;i en ïlungling Darmo en van de Kawi-werken Wrctta San- tjaja^ Ardjoeno Wiwaha, Boma Kawja in Mani Balangan, terwijl eene Arabische spraak- kunst, afkomstig uit de bibliotheek van de gewezene sulthans van Banten en getiteld Ma- hra el Arwa^ ter perse is.

Het uitgeven van de boven genoemde Kawi-werken heeft de weienschap te danken aan het zeldzaam talent en den ijver van den heer R. Friedeuigh, die van de sludic van het Kawi eene specialiteit heeft gemaakt en daarloe door de regering en het Genootschap in de gelegenheid is gesteld. De oude dichtertaal der Javanen schijnt in den legcnwoordigen tijd nog slechts op het eiland Bali in leven te zijn gebleven Daar zijn de bronnen^ waaruit men tlians voornamelijk de kennis dier rijke en sierlijke taal moet putten. Het was een gelukkig denkbeeld^ de eerste Balische expeditie, welke, zooals bekend is, in 1846 plaats had, tevens dienstbaar te maken aan de welenschap in het algemeen en aan de studie van de Hindoe-godsdienst en het Kawi in het bijzonder. De heer Friederich, op voorstel en met ondersteuning van het Genootschap, tot dat einde aan de eerste Balische expeditie toe- gevoegd, heeft zich met roem van zijne taak gekweten en deze zending heeft er vooral toe bijgedragen, om Bali in zijne belangrijkheid ten genoemden opzigte te doen kennen en de eerste oorspronkelijke Kawi-werken aan de geleerde wereld bekend te maken. Sedert zijn ook op Java nog meerdere Kawi-handschiiften gevonden, met welker bewerking de heer Friederich zich onledig houdt. Het verblijf van den heer Friederich op Bali is ech- ter te kort van duur geweest en de tijdsomstandigheden waren door de Balische oorlogen te ongunstig, dan dat aldaar niet nog veel voor hem te werken zou zijn overgebleven en sedert een' geruimen lijd is er dan ook weder sju-ake van, dat de heer Friederich zich we- der in wetenschappelijke zending naar Bali zal begeven.

Reeds meermalen was in de laalste jaren ter sprake gebragt, de herzicnig van de Nieuwe wetten, welke, in 1H2^ vastgesteld, in vele punten niet voldeden aan de tegenwoordig be- hoeften des Genoofschaps en te weinig bijbragten om de werkzaamheid der leden op te wekken. Rieds in 18A7 was door referent een ontwerp opgemaakt, de strekking hebbende, om eene groote uitbreiding aan den werkkring des Genootschaps Ie geven en het door splitsing in klas- sen eenigermale in te rigtcn als het Fransche Instituut of als het voormalige Koninklijk Neder- land.^ch Inslituut. Daarbij werd het denkbeeld geopperd, om door elk dier klassen te doen

14

uitgeven een tijdschrift over die lakken van wetenschap of kunst, welke zij omvat fe, afge- scheiden van de bundels verhandelingen ^ wtlke, even als vroeger, in grootere tijdruimten zouden verschijnen en bijdragen over alle vakken van kennis bevatten. Dit ontwerp vond toen ter tijde Aveinig bijval; men aciitte den tijd nog niet daar, om het Genootschap op eene zoo uitgebreide schaal te vestigen en het ontwerp werd alzoo voorloopig ter zijde gelegd, In- tusschen • heeft de loop der dingen spoedig doen zien, dat het ontwerp eener zoodanige her- vorming geenszins hersenschimmig was. De oprigtingen toch van de Natuurkundige Vereeniging, van de Geneeskundige Verceni;;ing, van het Genoofschap Musis, van het Rcgts- kundig tijdschrift, van de Ncderlandsch-Indische ]VIaatschapi)ij tot Nut van het algemeen, van het Onderwijzers Genootschap, van de Warnasari, van de Indische Afdeelingvan het Ko- ninklijk Instituut voor Ingenieurs, wat zijn zij anders, dan de uitdrukking der behoefte aan het scheppen van ligchamen en organen voor de afzonderlijke afdeelingen van kunst en wetenschap?

In lö'ó^l is een nieuw ontwerp van wetten, in de hoofdzaak geschoeid op die van 1823, doch tevens de strekking hebbende om de gewone leden meer dan vroeger aan de werk- zaamheden te doen deel nemen, aan de beoordeeling der leden onderworpen. De minder gunstige ontvangst van dit ontwerp bij de leden, voornamelijk haren grond Iiebbcnde in een artikel, waarbij eene hoogere jaarlijksche kotitribulie, door de onfoereikendheid der in- komsten voorgeschreven, werd voorgi'sleld, heeft de direklie doen besluiten om het ontwerp te wijzigen en het later nogmaals aiui de beoordeeliiig der leden Ie onderwerpen.

Van 183Ö tot 18'»8 was Nederlandsch Indic in het bezit van een tijdsclirift, welks hoofd- strekking was de uitbreiding der land- en volkeu- en taalkunde van den Indischen Ar- chipel. Nadat het Tijdschrift voor Nederlandsch Indië op den bodem van liet moederland was overgeplant, ontstond het Indisch Archief, hetwelk echter na slechts twee jaren levens te gronde ging. Na 18S0 bestond in deze gewesten geen orgaan, speciaal aan taal- land- en volken- en oudheidkunde dezer gewesten gewijd en deze leemte werd algemeen gevoelden betreurd, te meer daar het in Nederland voortgezet wordende Tijdschrift voor Nederlandsch Indie in hoofdrigling is veranderd en in Nederland zich meer op het eigenlijk staatkundige terrein beweegt. liet Genool.schap besloot toen, zelf uit te geven een Tijdschrift voor In- dische taal- land- en volkenkunde en droeg de rcdaktie daarvan op aan een viertal zijner leden. Met do uitgave van dit Tijdschrift, welks eerste jaargang grootendecls is voltooid, is het Genootschap een nieuw tijdperk ingetreden en eene groote schrede voorwaarts gegaan.

Overzien wij thans nog vluglig den aard van den inhoud der !2o declen van het 's Ge- nootschaps verhandelingen en van de eerste afleveringen van zijn tijdschrift, en wij zullen ontwaren, dat bijkans geen tak van kennis dezer gewesten daarin onaangeroerd gebleven is. Ik zal deze inhoudsopgave, met voorbijgang evenwel van de voorberiglen, naamlijsten en verslagen der werkzaamheden, welke men in bijkans alle dcelen vindt, hier in eene syste- matische en chronologische volgorde voordragen, ten einde men ze gemakkelijk als riglsnoer kunne bezigen, bij het raadplegen van 'sGeuootschaps werken.

15 ,

Inhoud der Vcriiandclingen van liet Balaviaasch Genoolscliap van Kiiitsicii en Welcnsehappcn. Dl. I tol en met Dl. XXV. 1779—1853.

Naliiur/airde.

lïericht Tan de proefneminjcn met den door kunst geniaaklen m.nyneet , door J. tas DEn Steece. Tol. I, 1781. Natuurkundige verhandcliiij; , wa.irin de Cilappus booinen als natuurlijke afleiders ï:in den blixein bescliound en verdcdigil wor- den, door G. P. Le Dnii. Dl. V, 1790.

Naluiir!ij/,-c Ilisloric in liet algemeen.

Register der geslaglen van de drie rijken der natuur, naar den 12en druk van het Syslhema Naturae Tan Carolus Linnaeus lot

iVo. 1228 van de Tegetabilia, vervolgens naar de Iferbarius Auibonensis. Dl. I. 1781. Eijdrageu tot de natuurlijke historie door F. Bahon vaü Wuu.mb. Dl. H, 1780. Dl III, 1781. Dl. IV, 178G.

Geologie, Geognosie, Orijclognosie, Melcorologie, Inorganische Chemie.

Berigt wegens de zwaare aardbeving van den 22sten Januarij 1780, door J. C. jtl. lUDEBMACiibn. Dl. Il, 1780.

Berigt wegens de hoogte der Barometer en Tliennonjeter , de gesteldheid van weer en wind en hoogte van het water aan het

zeehoofd en in de rivieren in 1779 op Batavia, de Caap de goede hoop en Nangazaki. Dl. II, 1780. Bericht aangaande de goudmijnen op de kust van Ceicbcs, door G. F. DuiiB. Dl. IIF, 1781. Scheikundige ontleeding van een vulkanisch zand en ijzererts, door Til. IIousfielo Dl. VII, 1814. Over de rivier van Solo, door Tn. Uorsfieid. Dl. VII, 1814. Reis naar de oosterstreekeu van Java, door Th. Hojisfield. Dl. VII, 1814.

Berigt over eene met vaste lucht bezwangerde brouwel in het regentschap Parakan Moentjan , door Tn. HoEsriElD. Dl. VIT. 1S14. Chymicale ontleeding van het warme water, dal aan den voet van den zoogenaaruden blaauwen berg ontspringt, bij den in- lander onder den naam van Tjipannas bekend, door S. C. KniEi. en .1. ScoTT. Dl. V]|I, 18IC. On the mineralogjr of .lava, by Tu. IlousrrtLo. Dl. VIII, 1810. Essay on the geography , niineralogy and bolany of the wesicrn portion of the tcrrilory of the native princes of Java, by

Tn. H0BSFIE1.D. Dl. VIII, 181G. Narrative of the effects of the eruption from the Toniboro niounlain , in the island of Surnbawa on the llth aml 12th April

IRI.5. Dl. VIII, 181G. Over de hoogte en verdere natuurlijke gesteldlieid van eenigc bergen in de Preanger-regentscliajijien , door C. G. C. Rehiwaddt.

Dl. IX, 1823. Over de gesteldheid van het gebergte Gedé, door C. L. Diume. Dl. X, 182.5.

r.escluijving der .lapansi-he kopcriuijnen en der bereiding van het ko|ier door II. Biinctn. Dl. XVI, 183C. Aanleekeningeii gehouden op eene reize over een gedeelte van hel eiland Java, door P. vak ÜOHt en S. MuiJtn in den aanvang

van 1833. Dl. XVI, 183G. Aanmerkingen gehouden op eene reize door eenige distrikicn der Padangsche bovenlanden, door II. liütiGLIt. Dl. XVI, 1830. (Geologische gesteldheid van den vulkaan Gedé op Java, door L. IIot.ker. Dl. XVII, 1839. Verslag van eene mineralogische reis in de residentie Bantam op Java , door L. HoitsEn. Dl. XVII, 1839. Verslag van een geologisch onderzoek van het zuidooslel ,k gedeelte van Borneo , door L. Hoiinei\. Dl. XVII, 1S39. Sketch of the geology of Jasinga , by J. Ricc. Dl. XVII, 1339.

bijdrage tot de kennis van het Tengersch gebergte en deszt-lfs bewoners, door J. D. vaü IlLr.WEfints. Dl. XX, 1844. The rocks of Pulo Ubin , wilh some remarks on the fonnation and struclure of hypogene rocks and on the inelaniorphio llieorv,

by J. B. LoGA». Dl. XXII, 1849. Catalogus der geologische beslandfleelen van Nieuw-IIolland door F. vos SoMMtn. Dl. XXII, 1849.

Bolanic, Phijloehemie, Knlluurgetvassen.

Orde der palmboomen , door F. Bahor vau Wüiimb. Dl. I, 1779.

Aanmerkingen over de vraage , welke zijn de beste en spoedigst voortkomende wortelen, om het belioeftig gemeen, Ijjniisgc- was te spijzigcn. Dl. III, 1781.

16

Allingia excelsa (Rasamala). Dl. V, 1790.

Descriptio arboris Kangas. Dl. V, 1790.

Relaüo plantarum jaTanensiuoi iterfatione usque ia Bandong recognilarum a F. NoROSni. Dl. V, 1790.

Beknopte beschrijving Tan het Crinum aslaticum (Bakoen) , door Th. IIoBSfULD. Dl. VII, 1814.

Beschrijving van den Gatipboom , door Th. Hobsfield. Dl. VII, 1814.

Scheikundige ontleding der vruchten van den Rarakliooin , Sapindus snponnria L., door Tii. HonsFitL''. Dl. VII, 1814.

An Essay on the üopas- or poison tree of Java, by Th. IIoKsriELD. Dl. VII, 1814.

Short Account on the medicinal plants of Java , by Th. IIoBSfitLD. Dl. VIII, 1816.

Beschrijving van eenige gewassen, Tvaargenotnen op eenen togt naar den Salak inden jnrc 1822, dooi C. L. Buime. Dl. lï, 1823.

Bijdrage tot de kennis onzer Javaansche eiken , door C. L. Blüme. Dl. IX, 1823.

Monographie der Oostirdische pepersoorten door C. L. Bi.d.me. Dl. XI, 182G.

Synopsis plantarum oeconomicarura regni japonici, auct. I'h. I"e. de Siebuld. Dl. .\II, 183U.

Over het geslacht Tupeia door P. W. KoRTHiis. Dl. XVII, 1839.

Verhandeling over de op Java, Sumatra en Borneo verzamelde Loranthaceae , door P. W. Ko tuaIj. Dl. XVII, 1839,

Praemissa in floram cryptogamicam Javae insulae, auct. F. Ju ca uu. Dl. XVII, 18.39.

Over de onlwikkeliug van warmte in planten, door J. K. II ssku;l. Dl. XVII, 1039.

Zoölogie.

Beschrijving van de groote Borneosche orang outang of de ooslimlisclie Pongo door F. BiBOti viii Wcbme. Dl. II, 1780.

Beschrijvinge van de Wouwouwen, door J. viU Ipebes en F. Scnuuw.iiAii. Dl. II, 1780.

Beschrijving der vogelnestjes, door J. Hooijmar. Dl. III, 1781.

Beschrijving van den piradijsvogel. Dl. V, 1790.

Siluroideorum bataviensiuiu conspeclus diagnosliciis , auct. P. Bleeeeb. Dl. XXI, 184G — 1847.

Nieuwe bijdrage tot de kennis der Siluroïden v.iu Java, door P. Bleekee. Dl. XXI, 104G — 1847.

Labroideorum ctenoïdeorum bataviensiuni diagnobes et ailumbrationes , auct. P. Bleeker. Dl. XXI, 1846—1047.

Overzigt der te Batavia voorkomende GlaJscliubbige Labroulen, met beschrijving van 11 nieuwe species, door P. BittKCB. Dl.

XXII, 1849. Bijdrage tot de kennis der Percoïden van den Milayo - Molukschen archipel met beschrijving van 22 nieuwe sooiien, dour P.

Bleekeb. Dl. XXII , 1849. Bijdrage tot de kennis der Scleroparei van den Soenda - Jlolukschen archipel, door P. Bleekee. Dl. X.XIl , 1849. Bijdrage tot de kennis der Blennioiden en Gobioiden van den Soenda-llolukschen archipel, met beschrijving v.m 42 nieuwe

soorten, door P. Bleek K. Dl. XXII, 1849. Bijdrage tot de kennis der ichthyologische fauna van het eiland Bali , met beschrijving van eenige nieuwe species, dooi' P.

Bleekee. Dl. XXII, 1849. Bijdrage lot de kennis der ichthyologische fauna van het eiland Madura , met beschrijving van eenige nieuwe sooilen , dooi* P.

Bleekee. Dl. XXII, 1849. Bijdrage tot de kennis der Sciaenoïden vanden Soenda - Jlolukschen archipel, met beschrijving van 7 nieuwe sooiten, door 1'.

Bleekee. XXill, 1850. Bijdrage tot de kennis der Sparoïden van den Soenda-JIoIuksehen Archipel, door P. Bleekee. Dl. XXIII, 1850. Bijdrage tot de kennis der Maenoïden van den Soenda-Molukschen Archipel, door P. Bleekeb. Dl. X.XIII, 1850. Bijdrage tol de kennis der Visschen met Doolhofvormige kieuwen van den Soenda-Molukschen Archipel , door P. Bleereb. Dl.

XXXIII, 1850. Bijdrage tot de kennis der Chaetodontoïden van den Soenda-Molukschen Archipel, door P. Bleekeb. Dl. XXIil, 1850. Bijdrage lot de keunis der Teulhieden van den Soenda-Molukschen Archipel, door P. Bleekee. Dl. XXII! , 1850. Bijdrage lol de kemis der IVotacanlhini van den Soend.i-Molukschcn Archipel, door P. Bleekee. Dl. X.YIll, 1850. Bijdrage lot de kennis der iclilhyolOjjische fauna van Jl;dden- en U' ■^t-Java , met beschrijving van eenige nieuwe species, door

P. Bleekee. Dl. XXI II, 1850. Bijdrage tot de kennis der Makreelachtige visschen van den Soenda-Molukschen Archipel, door P. Bleekee. Dl. XXIV, 1852. Bijdrage tot de kennis der Snoekachtige visschen van den Soenda-Molukschen Archipel , door P. Bleekeb. Dl. XXIV, 1852. Bijdrage tot de kennis der Chirocentroïdei , Luioileiri , Butirini , Elopes , Nolopleri , Salmones , Eoheneoidei en Ophidiui van

den Soenda-Molukschen Archipel , door P. Bleekeb. Dl. XXIV, 1852.

17

Bijdrace tol ile kennis der Haringachlige visschen van den Soend^i-Molukschen Archipel, door V. DLttKin. Dl. XXIV, 1852. Bijdra"e lot de kennis der Pleuronecleoïden Tan den Soenda-Moluksclien Archipel , door P. BitLKEB. Dl. XXIV, 1332. Bi)dr.T»e tot de kennis der Blootkakige vissclien Tan den Soenda-Moiukschen Archipel, niet beschrijving -van eeni^-e nieuwe

soorten, door P. Bi.EtKEii. Dl. XXTV, 1032. Biidra^e tot de kennis der Balistini en üslraciones Tan den Indischcn Archipel, door P. Bieekeb. Dl. XXIV, 1852. Bijdrage tot de kennis der Plagiostomen Tan den Indischen Archipel, door P. Bleekeb. Dl. XXIV, 1852. Bijdrage lot de kennis der Muraenoïden en Symbranchoïden van den Indischen Archijicl, door P. Eleekeb. Dl. XXV, 1833. Naleiingen op de ichlhyologie Tan Japan , door P. Beeekee. Dl, XXV, 1853.

Aiillifopologie.

Beschrijvinge Tan eenen witten neger Tan het eiland liali , door J. tak Ipeben. Dl. I, 1779-

ProeTe nopens de Terschillende gedaante en koleur der nienschen , door J. C. M. Eadebmacueb. Dl. II, 1780.

Beschrijviug Tan eene blanke negerin uit de Papoesche eilanden, door J. tas Ipereii. Dl. II, 1780.

Iets over de Daijakkers ^Ceajous. Dl. XIII, 1832.

Geneeskunde. GeneeshuniUcje placUsbeschrijvinr/. GczondhciJdeer. Geneeskundige Slalisdck. Palhologische

anatomie. Verloskunde.

Berigt OTer den aard der kinderziekte te Batavia; tot hoeverre men met de inenting gevorderd en wat daarbij waargenomen is, door J. Tiu der Steege. Dl. I, 1779.

Nader bericht aangaande de inenting der kinderziekte te Batavia, door J. vak dek Steege. Dl. I, 1779.

Redevoering der inenting tot de ingezetenen van Batavia na hare terugkomste van Saiuarang overhandigd door W. Ti» Hogen- DOBr. Dl. II, 1780.

Doodlijsten van Batavia yan 17G9— 1779. Dl. II, 1780.

Bekroond antwoord over de prijsvraag. Welke zijnde oorzaken der meest epidemique of gewoone ziektens te Batavia, inzonder- heid van de Rotkoortze , en welke zijn de geschikste middelen die tot Toorkooniioge en tot genezinge derzeWe voortaan moeten worden aangewend , door J. A. DijUBKoor. Dl. II, 1780.

Korte aanteekeningen wegens eene algemeene ziekte, doorgaans genaamd de knokkelkoorts, door D. BllON. Dl. II, 1780.

Flu\us ventris of de buikloop, door B. Wolff. Dl. IJ, 1780.

Bericht wegens eene doodelijke watervrees, door J. tak der Steege. Dl. III, 1781.

Antwoord op de Traag: welke redenen zijn er ora te mogen Taststellen , dat de inenting der kinderziekte in de Oostersche Tolkplantingen met even zoo goeden uitslag zoude kunnen worden aangewend als in de noordelijke gewesten Tan Europa , door L. BicKEB. Dl. IV, 178G.

Idem op idem, door P. M. tah Nieles. Dl. IV, 1780.

Berigt weegens eene watervrees, Teroorzaakt door den in eene hevige woede toegebragten beet van een' mensch , door G. P. LE DoLX. Dl. V, 1790.

Opmerkingen over de gelegenheid en gezondheid Tan Salatiga, door F. tah Boekhold. Dl. VI, 1792.

Antwoord op de prijsvraag; over het beste voedsel om nieuw geboren kinderen zouder borst of moedermelk op te voeden, door C. Terse. Dl. VII, 1814.

Beschrijving van een misvormd kind, hetwelk op den 2cu Augustus 1821 in de resiilenlie Samarang is geboren. Dl. X, 1823.

Begin, voortgang, toevallen en genezing der Cholera luorbus , zooals zij zich sedert 1817 in Bengalen vertoond, door J. R. Vos. Dl. X, 1825.

Beantwoording van eenige vragen over Japansche Troedkunde , door mijnen leerling JIlmazüszu; met eenige aanmerkingen aan- geboden , door Pn. Fb. Vos Siebold. Dl. X, 1825.

Korte schets der legerziekten waargenomen tijdens de Celebesche expiditie en de jongste onlusten op Java tot 30 ,Iunij 1827, door Degeroard. Dl. XII, 1830. '

Kort Terslag aang.nande de Cholera morbus op Java, door M. J. E. jlIuELbR. Dl. XIII, 1832.

Eenige waarnemingen omtrent de Cholera orientalis , door II. Schiilet. Dl. XIII, 1832.

18

Iets OTer de aciipuncluur in Japan, gelroliken uit een brief van den Japansch keizerlijken naaldenstcker Isi Sake Soiul? en

medegedeeld door Pu. Fr. tos Siebold. 1)1. XIV, 1833. Beknopt verslag omtrent de ie Aniboina gedurende 1833 heerschende ziekte, door P. f. ScllI^DELI■. Dl. XVII, 1833.

Gcoyrapilie , IlydrcKivapkie , Elh noltx/ic.

Korte schels van de bezittingen der Nederlandsche üostindisehe Maalschappij , benevens eene beschrijving van hel Koningrijk

Jacatra en de stad Batavia, door J. C. M. Radermacher en W. vak HoGEKDor.r. Dl. I, 1779. Eenige waarnemingen over de nuttigheid van het verbeteren onier Ilollandsche zeekaarlen naar de Engelsche en Fransclie, door

J. TAlt IfEREK. Dl. I, 1779.

Beschrijving van het eiland Tinior voor zooverre het tol nog toe bekend is, waarbij gevoegd is de besclirijving van eenige na- bij gelegene eilanden, door W. vak HoGEKDonr. Dl. I, 1779. PI. II, 1780.

Beschrijving van het eiland Borneo , voor zooverre hetzelve lol uu loe bekend is, door J. C. M. RADtr.MACiiER. Dl. II, 1780.

Waarnemingen over het verbeteren der UoUandsche zeekaarten n:iar de Engelsche en Fransche, door ,1, C. M. IlADEr.jiACiiEn. Dl. II, 1780.

Beschrijving van het eiland Sumatra , in zooverre hetzelve tot nog toe bekend is, door J. C. M. Radermacher. Dl. III, 1781.

Bijdragen tot de beschrijving van Japan, door J. C. M. Radermacher. Dl. IIF, 1781.

Bijvoegsels tot de beschrijving der Sundasche eilanden Java , Borneo en Sumatra luel onderscheidene woordenlijsten. Dl. III, 1781.

Korte beschrijving van het eiland Celebes en de eilanden Floris , Sunibauwa , Lombok en Balij , door J. C. .>I. Radermacher. Dl. IV. 1786.

Korte schets van den tegenwoordigen staat van het Ilindostansche rijk en het halfeiland bewesten de Ganges, door J. C. M. Ra- dermacher. Dl. IV, 178G.

Korte schets van den tegenwoordigen staal van het halfeiland beoosten de Ganges, door J. C. M, Radermacuer Dl. IV, 1786.

Bedenkingen over den tegenwoordigen staat van China. Dl. IV, 1786.

Bedenkingen over Tartarijen en Japan en de ontdekkingen der Russen aan de üosterkuslen van Azia en de Weslerkusten van Amerika. Dl. IV, 1786.

Veihaal der munten, maaien en gewigten van Neèrlandsch Indië. Dl. IV, 1786.

Korte en eenvoudige beschrijving van de Tjimbing of het zoogenoemde doodenfeest der Chinezen, door J. IIooijmas. Dl. VI, 1792.

Relaas van een reisje naar en op den berg Merbaboe ook wel den berg van Sala'ig.i genoemd, zijnde Tolgens voorgeven van de Javanen de hoogste op geheel Java. Dl. TI, 1792.

Relaas van een togt naar een brandenden berg op Java. Dl. VI, 1792.

Beschrijving van een gedeelte der omrae- en bovenlanden dezer hoofdstad (Batavia) doch inzonderheid van de zuidwestelijke en westelijke landen, benevens de beschouwing der gronden, levenswijze en oefeningen der opgezetenen ; mitsgaders de fabrie- ken en handel in dezelve , door A. Teisseire. Dl. VI, 1792.

A Discourse delivered at a meeting of the Society of Arts and Sciences on Balavia on the 24th April 1813, by Tn. Sr. RArriES. Dl. VII, 1814.

Berigt wegens de zeden en gewoonten der opgezetenen van den berg Brania en bijgelegen volken op hel eiland Java, door A. VAK RjjK. Dl. VII, 1814.

Over de rivier van Solo, door Th. HoRsriEiD. Dl. VII, 1814.

Reis naar de üosterslreeken van Java, door Th. IIürsfieid. Dl. VU, 1814.

Sketch of Borneo, by Leijdek. Dl. VII, 1814.

A Discourse delivered on the llth September 1815, by Tn. Sr. Raffles. Dl. VHI, 1016.

Uittreksels uit eenige aanteekeningen nopens den Javaan in het Oostelijke gedeelte van hel eiland Java, dmu I', vis BoEK- uotiz. Dl. VIII, 1816.

Beschrijving van de hoofdplaats van Palembang , door J. J. va» SEvtsnovES. Dl. I.\, 1823.

Salatiga , Merbaboe en de zeven tempels, door D. J. DoJiis. Dl. X, 1825.

Schets van Benkoelen op de westkust van Sumatra, door G. H. Nahcis. Dl. X, 1825.

Korte schels van het eiland Lingga en deszelfs bewoners, door l^. vau Aucelbeek. Dl. XI, 1826.

Journaal eener reis van Welerie naar het gebergte Praauw , door D. J. Douis. Dl. XII, 1830.

19

VcihanJcliiij over tle afkomsl tier .lipanners , cenc bijdrrige lol de kennis v.ui lamlen en volken in Azië, rlonr Pii. Tn. vo»

SitBoiD. Dl. XlII, 1831. lieschriiTin" der Kokos- of Keeling-eilanden, door A. van der JiGT. Dl. XIII, 1832. Iets over de Daijakkers (Beadjous) van Banjerrnassing op Borneo , door M. II. Halewijn. Dl. Xlll, 1832. Aanleekeningen over het gebergte Tingger, door 11. .1. DoJirs. Dl. XIII, 1832.

Korte verhandeling of aanteekeningen omtrent den adelstand der Javanen, door H. MacGillavhi.i. Dl. XVI, 183G. Aanteekeningen np eene reis over een gedeelte van ,Iava , door P. VAN Ooht en S. Mdiiek in den aanvang van 1833 , Dl. X\I, lfi3ü. Aanteekeningen op eene reis door eenige dislriklen der l'adangsche bovenlanden , door H. Bürgeb. Dl. XVI. 183G. Korte beschrijving van het Zuidoostelijk Schiereilaml van Celebes, in het bijzonder van de Vosmaersbaai of van Kend.iri ,

verrijkt met eenige berigten omtrent den stam der ürang Badjos en meer andere aanteekeningen , door J. N. Vos.MAtB.

Dl. XVII, 1839. Keis over de eilanden Bnli en Lombok , door II. Zoi-MNCtn. Dl. XXII, 1849.

Voorloopig verslag van het eiland Bali , door Pi. FRiEDtRicii Dl. XXII, 1849, Dl. XXUI, 1850. VerslafT van eene reis naar Bima en Sumbawa en naar eenige plaatsen op Celebes , Saleyer en Vloris , gedurende de niaanden

Mei Int December 1847, door H. Zoilikger. Dl. XXIII, 1850.

Ooslersclie taallmnde.

Begin van eene Javaansche historie, genaamd Sadjara radja djawa, door J. vas Irtiits. Dl. J, 1779. 1)1. 11, 1780. Dl. III, 1781.

Proeve van hoog, gemeen- en berg Javaans. Dl. II, 1780.

Aanteekeningen over de spraak, weetenschappen en kunsten der Mallabaren , door J. A. Ceiiabiiis. 1)1. III, 17"1.

Eenige Japansche woorden. Dl. III, 1781.

Woordenboek, Nederduitsch , Makassaars , Bonijs, Balies. Dl. IV, 1786.

An Inscription froin the Kawi or ancient Javanese language , taken from a slonc found in the district of Suiabaja on Java, translated inlo the modern idiom by Nata Küsu.ma , panumbahan of Sumanap , rcndered inio English by CRAWnrCD. Dl. YIII, 181G.

Copies of two of the ancient insoriptions on copper plales dug up in the vioinity of Surabaya and now deposiled in the mu- seum of the Society at Batavia , rendered from the ancient Kawi-character into the Roman and communicated by the pre- sident. Dl. VIII. 181G.

Tlugtige aanmerkingen ten papiere gesteld onder het lezen der Javaansche geschiedenis genaamd Sadjara radja djawa , door D.

A. OVEREEEK. Dl. X, 1825.

Verhandeling over het Maleische werk getiteld Uhikajat Isma Jaliem , door P. P. Roorda van Eijsinga. Dl. X, 1825.

Opschrift op eenen steen welke zich te Selotigo in den tuin van den heer DoMis bevindt. Dl. X, 1825.

Epitome linguae japonicae , aucl. Pn. Fb. de Siïbold. Dl. XI. 182ö.

Javaansche spraakkunst door CoR^ETS de Groot, uitgegeven door J. F. C Gebicke. Dl. XV. 1833.

Woordboek der Favorlangsche taal, waarin het Favorlangs voor, het Duits achter gestelt is, door Gilbertüs IIapi'art. Dl. XVIII,

1842. Eenige taalkundige en ophelderende aanmerkingen op het woordboek der Favorlangsche taal van Gii.bertus Happart, door W.

R. Baron van Hoevell. Dl. XVIII, 1842. Fonnosaansche woordenlijst, volgens een Ulrechtscii handschrift, voorafgegaan door eenige korte aanmerkingen, door C. J. van

deb Vlis. Dl. XVIII, 1842. Sjair Bidasari , een oorspronkelijk Maleisch gedicht, uitgegeven en van eene vertaling en aanteekeningen voorzien door W. R-

VAK lioLVELL. Dl. XIX, 1843.

AViwoho of Mintorogo , een Javaansch gedicht, uitgegeven en van eene vertaling en aanteekeningen voorzien door J. F. C. Ge- bicke. Dl. XX, 1844.

Romo , een Javaansch gedicht naar de bewerking van Joso dhipoero , uitgegeven door C. F. Winter. Dl. XXI, 184G — 1847.

Wrelta Santjaja , door R. Friedebich. Rl. XXII, 1849.

Ardjoena Wiwaha , een oorspronkelijk Kawi-werk , volgens een Balineesch manuskript niet interlinearen commentariiis uitgege- ven door R. Friedebich. Dl. XXXIII , 1850.

20

Manik Maja, een Javaansch gedicht, uitgegeven door J. J. de Hoiukder. Dl. XXIV, 1852.

Boraa Kawja , dat is, gedicht van Bhaunia , den zoon van "Wisjnoe en de aarde, in het oorspronkelijk Kawi , volgens twee Bali-

nesche manuskripten uitgegeven door R. rmtDEniCü. Dl. XXIV, 1852. Mani Batangan, een oorspronkelijk Kawi-gedicht , uitgegeven door R. Iriedüricd. Dl. XXV, 1853. I.'aiigling Darmo , een Javaanscb gedicht, uitgegeven door C. F. Winter. Dl. XXV, 1853. Mahra el Arwah , Arabische spraakkunst, gevonden in d* manuskripten vanden sulthan van Banten , uitgegeven door R. FniE-

DERIOH. Dl. XXV, 1853.

Geschiedenis, Biograpliie, Tijdre/.cnkiimle, Oudheidkunde.

Verscliil der lijdrekeninge bij de .4siatische volkeren en derzelver vergelijking voor den jare 1779 en 1780, door J. C. M. Ra-

DEBJIACIIER. Dl. I, 1779. Lijst der geestelijke en werelillijke keizers van ,Tapan van 1G07 lol t7G2. Dl. I, 1779. Verhandeling over de historiekennis, door J. vas Ii'ur.tK. Dl. H, 1700. Historische opheldering en verdediging van 1 Chron. XÏII, 1714 legen de zwaarighedeo van Voltaire, door W. van IJüGERDOBr.

Dl. II, 1780. Kort verhaal der Deensche zending ter voortplanting van den (^hiislelijken godsdienst op de kust van Coroniandel , door J.

HooiJMAN. Dl. II, 1780. Pfarrative of a journey to examine the remains of an ancient citj and tempels at Brambanan in Java , by Maceenzie. Dl. VII,

1814. Bijna woordelijk Translaat van een Javaansch geslachtregister van de vorsten van Java. Dl. VIII, 181G. Lofrede op Jan Pieterzoon Koer, door G. de Serière. Dl. XI, 182G.

Kort verhaal van de Javasche oorlogen welke met onderscheidene prinsen gevoerd zijn sedert 1741 — 1751. Dl. XII, 1830. Geschiedkundig overzigt van den handel der Europezen op Japan, door G. F. Meijlan. Dl. XIV, 1833. Iets over de Javaansche tijdrekening, door J. C. F. Gericke. Dl. XVI, 183G. Proeve eener beschrijving en verklaring der oudheden en opschriften op Soekoeh en Tjetto, door C. J. van der Viis. Dl. XX,

1843. Beredeneerde beschrijving der Javaansche monumenten van het kabinet van oudheden van het Bataviaasch Genootschap van kun- sten en wetenschappen , door W. R. van Hoeveil en R. FBrEDERiCD. Dl. XXI, 184G— 1847. Dl. XXIII, 1850. Geschiedenis der verovering van Malakka en de oorlogen tusschen de Portugezen en Maleijers , door J. IIacejian Jcz. Dl. XXIV-

1852.

Indische Godgcleevdheid.

Iets over Boeddhoe en zijne leer, door D. A. Ovebbeek. Dl. XI, 182G.

Geschiedenis en beoordeeling van het pantheïsme of algodendom , door S. A. Büddingd. Dl. XXII, 1849.

Recjtsijelcerdheid. Over de doodstraffe en het pijnigen, door J. C. 111. Radermacuer. Dl. IV, 1784.

Toonhunsl.

Redenering over nuttige muzikale onderwerpen tot onderzoek van kenners , tot verlustiging van geoefende en lot onderrigling van weetgierige rauzijkliefhebbers opgesteld door J. F. Gratiaer. Dl. VI , 1792.

Dichlkunst.

De belemmeringen, treurgezang en toezang aan hel Bataviaasch Genootschap, door J. van Iperen. Dl. II, 1784.

21

Landbouw, Tcchnolorjie, Indtislrie.

Verlianileling over den tegenwoordigen staat van den landbouw inde ommelanden van Batavia, door J. IIooijmar. Dl. I, 1779-

Dl. Il, 17S0, III, 1781. Over de bereiding van Katoen uit den pisangboom , door J. II. riiiiscicw. Dl. I, 1779. Berigt aangaande de Gambier, derzclver planting en bewerking op Malaklia , door A. CoürEEtls. Dl. II, 1780. Berigt omtrent het katoenspinnen en weven bij de Javanen en Cliinezen , benevens eenige andere merkwaardigheden hiertoe

betrekkelijk, door J. UoouMür. Dl. II, 1780. Bereidig van de Sacki , door J. Titsikg. Dl. III, 1781. > » j> Soija, door J. TnsisG. Dl. III, 1731.

Berigt wegens tarwe, gezaaid en geoogst op Jaccatra , door J. Hooij.MaN. Dl. VI, 1792. Berigt aangaande het planten van tarwe, zooals daarvan te Cheribon en alhier proeven genomen zijn , door A. TüisstinE. Dl. V,

1790. Verhandeling over den tegenwoordigen staat der suikermolens omstreeks de stad Batavia , benevens de middelen tot derzelver

herstel en eenige verdere daartoe betrekkelijke aanmerkingen, door A. Teisseire. Dl. V, 1790. Antwoord om het toenemend houtgebrek der suikermolens ia de bovenlanden spoedig en duurzaam te verhelpen, door C. Ja-

COBI. Dl. II, 1780. Iets over de wapenfabrikatie op Borneo , ontleend aan een rapport van A. IIekdhies. Dl. XVIII, 1842.

Inhoud der eersle 6 afleveringen van liet Tijdschrift voor Indische Taal- Land- en Volken- kunde, 1832—1833.

Kronijk van Sambas en van Soekadana , in het oorspronkelijk Maleiscb, voorzien van de vertaling en aanteekeningen , door E. Netscueb.

Schetsen van Malang en omstreken , door J. IIacemar Jcz.

Aanteekeningen omtrent de bevolking en den handel van het eiland Billiton , door J. II. Choockewit Hz.

De tempelgrotlen van Koeto ardjo in de residentie Baglen , met een woord over haren ouderdom en hare vermoedelijke bestem- ming, door A. W. Kinder.

Instructie voor Geraep.dt Reijhst , gouverneur generaal en die van den raad van Indië , over alle forten, plaatsen, kantoren , personen en negotie, van de Vereenigde üostindische Compagnie der Nederlandsche provinciën, goedgekeurd bij resolutie der Staten Generaal van de vereenigde Nederlanden van 11 Mei 1613.

Verhaal van den gezagvoerder der brik Anna Maria II. C. Nolte , omtrent zijne ontmoeting met en zijne gevangenschap bij de zeeroovers , in Maart 1822.

Algemeene geschiedenis van Java van de vroegste tijden tot op onze dagen , door J. Hagemah Jcz. 3e Boek.

Aanteekeningen betreflende eenige maatschappelijke instellingen en gebruiken der Dajaks van Doesson , Moeroeng en Siang , aangetroffen onder de bij het gouvernement van Nederlandsch Indië berustende papieren van C. M. Schwa.teb , nader be- werkt, door J. II. Ckoockewit Hz.

Boroboedoer, door F. C. Wilsek.

Beschrijving van de~^olnestklippen Ie Karang bollong, door G. J. P. Cariieb.

Staat aantoonende de voornaamste eilanden der Aroëgroep , benevens de voornaamste negorijen en het aantal van hare bewoners en huizen in 1850, door C. Busscher.

Staal van den in- en uitvoer op de Aroëeilanden gedurende het jaar 1849 , door C. Bosscher.

De militaire bezitting van Timor in 1757. Uittreksel uit het algemeen verslag der residentie Tiraor over 1351.

Historische, geographische en statistieke aanteekeningen betreffende Tanah Boemboe; aangetroffen onder de bij het gouverne- ment van Nederlandsch-Indië berustende papieren van C. M. SchwaNeb , bewerkt door E. NtTSCHEB en H. VON Dewale.

Vragen over Indische tijdrekenkunde, in eenen brief aan de redaktie van het Tijdschrift voor Indische taal- land- en volken- kunde-

22

Pe MenUwei-eilanden en hunne bewoners, door H. von Rosekberg ; met een voorberi^l Tan W. Vociee.

Verklaring van den Batoe Toelis van Buitenzorg , door R. Friedericii.

Iets over eenige in de Preanger-Regentschappen gevonden Kawi-handschriften , uit raededeelingen van R. Fr.itDERicn zamcnge-

sleld , door E. Netscher. De generaal-majoor JaR. tak der Wijce.

De titels van deze talrijke bijdragen en verhandelingen zijn voldoende^ om af te meten den omvang van het nut^ wat 's Genootschaps vlerken hebben gesticht^ vooral in den tijd, toen het in het wetenschappelijke in deze gewesten nog geheel alleen slond. In alle rigtingen greep het Genootschap in de wetenschap, en eerst in de laatste jaren, nadat voor bijzondere behoeften bijzondere organen waren geschapen, zien wij zijne werkzaamheden, hoezeer dan ook geene uitsluitende, toch eene meer bepaalde rigting nemen. Lilsluitend mag die rig- ting nimmer worden, want het Genootschap behoort te blijven een Genootschap der we- tenschappen en niet een Genootschap eener bijzondere wetenschap. Maar het kan niet an- ders of de rigting zijner werkzaamheden is in groote mate afhankelijk van de rigting der studiën van de in deze gewesten verblijvende personen. En zoolang hier niet zal zijn ge- vestigd eene geregelde Europesche maatschappij, zoo als wij die aantreffen in de landen van westelijk en midden- Europa, en zoolang de inboorlingen van den Archipel niet zooda- nig zijn opgeleid, dat men ook van hen vruchten voor de wetenschap verwachten mag; — zoo- lang zullen de priesters der wetenschap hier weinig talrijk blijven en nu en dan die van eenigen tak overwegen en hunne rigting aan het Genootschap mededeeleh.

Hopen wij, dat die beide ongunstige omstandigheden voor eene ruimere uitbreiding van kennis, nog in onzen leeflijd zullen opgehouden hebben te bestaan.

Reeds is het een verblijdend verschijnsel, dat mildere beginselen van bestuur daartegen geene hinderpalen zijn. Reeds is, vooral na 18-48, verbazend groot te noemen de vooruit- gang der Europesche beschaving en kennis in deze gewesten. Reeds hebben zich de be- hoeften van een ruimer intellektueel leven in liooge mate geopenbaard ter hoofdplaatse van Nederlandsch Indië en op de overige hoofdplaatsen van Java. Reeds is de kiem ge- legd voor eene hoogere beschaving der Javanen, door de stichting allerwege van scholen, en zelfs reeds worden de Javanen in de hoogere wetenschappen ingewijd en de natuur- kundige en geneeskundige wetenschappen door meerdere tientallen tongen besproken in het Maleisch, Soendaneesch en Javaansch. Reeds is de oude diclitertaal der Javanen we- der in duizenden hunner handen, om hunnen smaak te verfijnen en hun karakter te vere- delen en worden de afdrukken van de meesterstukken hunnere latere dichters door dui- zenden hunner gretig gelezen. En wat laat zich niet verwachten van de tijdsomstandig- heden, die Java maken tot het middenpunt van het handelsverkeer der geheele aarde. Onder de trapsgewijze uitbreiding van vrijzinnige instellingen, waarover wij ons mogen verblijden en die door den tijdgeest worden voorgeschreven, zal de Europesche bevolking

23

er lot eene onverwachte talrijklieid toenemen. Sfoom- of kalorickvloten luUen zicli onafge- broken bewegen tusschcn de goiullanden van West Amerika en Australië^ tusschen de lijde- en llieelandcn van Üo.st-Az,ié en tusschen de fabrieklanden van Europa; — en de koffij-, rijst- en suikerlanden wxn den Indischen Arcliipcl zullen van die beweging noodwen- dig het middelpunt worden, door hunne vruchtbaarheid^ door hunne produklen , door hunne aardrijkskundige ligging.

Eu, het kan niet missen, die grootc beweging van handel en industrie zal eene groote beweging in de wetenschap ten gevolge hebben, want wetenschap en indusirie en handel rei- ken elkander onophoudelijk de hand, en die landen _, waar handel en indusirie den lioogsien bloei bereiken, zijn, de geschiedenis en het heden leeren het ons, ook die landen, waar kunsten en wetenschappen het meest bloeijen.

Vijf en zeventig jaren heeft het Genootschap doorleefd, doorleefd in bloei en verval, en wederopkomst, en kwijning, en wederverheffing, en na zoo vele en zoo zware stormen staat het gebouw onzer vaderen nog daar en wedijvert met de meest geachte wetenschappelijke instellingen in degelijke werkzaamheden, en wordt geoordeeld rang te hebben tusschen de meest beroemde. Duur is de pligt, die op het tegenwoordige geslacht rust, om dat gebouw te helpen schragen en verder op te trekken. En die pligt zal het vervullen. En moge, wanneer de stichting van Radermacher vereeuwt, ons nageslacht haar begroeien, oud in jaren, maar jeugdig van krachten en onverwelkt. Moge haar toekomstig eeuwfeest de blij- ken toonen, dat haar laatste eeuwkwar'aal vruchtbaarder nog is geweest dan de drie eeuw- vierden, die achter ons liggen. Daartoe kunnen wij allen nog medewerken, hetzij onze loopbaan hier reeds ten einde neigt of nog in opkomst is, ieder naar zijne krachten en talenten. De tijd die is, ziet op ons streven; — zorgen wij, dat de tijd, die zal komen, getuigen zal, dat de ons toevertrouwde parel in hare volle waarde op de nakomelingschap is overgegaan.

li IJ L A G K.

Lijnl der prcsulcnlcn en sclirclavisscn van hel Gcnoolscliap sedert zijne slicliling.

Presidenten.

Mn. Jacob CoRiNELis Mattheus Raderjiaciieii

Adriaan Moens ....

Jan IlENniiiK Wiegerman

Prok. .Ioiian TiiEODooR Ross. .

SiR Thomas Stamkord Raffles

PrüI'. .loiiAN TuEonoon Ross

Prof. Gaspar Georg Caromis Reinwardt

Mr. P. .1. Maurisse

Mr. .1. RousouEï.

D. Lenting ....

Mr. Pieter Merkus

Jan Izaak van Sevemioven

Mr. Pieter Merkus ...

Dr. Wouter Rutcer Baro.n van Hoüvell.

Dr. Stehianus Adriaan Buddingh

Dr. Willem Bosch

Sc/i

Freurik Baron van Wurmb Jacor Casi'er Metzlar

HeNIIRIK NlC.OLAAS LA GlÉ

Mr. Gauel Saxe

Prof. Jouan Tueodoor Ros;:

James Diipui.i, 2c Si'krelaris

Pu. Wedding

Jan van der Vinne

D. Lknti.ng

Mr. Counklis Vissc.uer

Dr. e. A. Friïze

Mr. Gornelis Vissciier.

Mr. Pieter Mijer

Mn. Willem Carel Emile Baron ue Geicu.

Dr. Pieter Bleeker ....

ctar

1778- 1783- 1792- 1794- 1812- 1816- 1821- 1822- 1829- 1852- 1854- 1856- 18 - 1844- 1848- 181)0-

-1783.

-1792.

-1794.

-1812.

-1816.

-1821.

-1822.

-1829.

-1832.

-1854.

-1856.

-18.

-1844.

-1848.

-1830.

1778—1782. 1780—1783. 1783—1789. 1789—1791. 1791--18I6. 1811—1816. 1816—1822. 1822—1834. 1854— 185Ö. 1853-1856. 1856 — 1859. 1859—1842. 1842—1846. 1846—1846. 1846-185 .

B IJ D R A G E

TOT DE KENNIS DER

MURAENOÏDEN en SYMBRANCHOÏDEN

INDISCHEN ARCHIPEL.

D'. P. B li E E K E R.

B IJ D R A G E

TOT DE KENNIS DER

MURAENOÏDEN en SYMBRANCHOÏDEN

INDISCH EN ARCHIPEL.

Dr. P. B li E E H. E R.

I. MURAENOIDEN.

De kennis der Muraenoïden heeft in de laatste tientallen jaren zoo groote voortschreden gemaakt; dat het aantal hekende soorten van de tegenwoordige schepping^ sedert het be- gin dezer eeuW; van naauwelijks meer dan 20 lot meer dan 160 gestegen is. Ten opzigte dezer gewesten bestond in het begin dezer eeuw nog nagenoeg volstrekte onbekendheid met de hier levende aalachtige visschen en slechts van Bluraena colubrina L. wist men met zekerheid, dat zij in den Indischen Archipel leeft. Wel hebben Valentijn en Renard eenige afbeeldingen van Muraenoïden medegedeeld, doch behalve dat het geenszins zeker is, dat de daarop betrekking hebbende soorten in de eilandenzee dezer gewesten zijn gevonden, zijn die afbeeldingen onherkenbaar of althans tot nog toe niet herkend gew^orden.

De reizen en onderzoekingen van verschillende natuurkundigen hebben in den nieuwen tijd echter ook ten dezen opzigte meerder licht doen opgaan, en het zijn voornamelijk de heeren Lesson, Quot en Gaimard, MagCielland, Richardson en Cantor, aan welke de tegenwoordige kennis der Indische Muraenoïden te danken is.

De thans van den Indischen Archipel bekende soorten, voor zoover zij, naar mijn we- ten, door andere ichthyologen zijn beschreven, zijn de volgende.

1. Conger talabon Cuv. 3. Ophisurus baccidens Cant.

2, )) bagio Cant. 4. » cancrivorus Richards.

8. Ophisurus fasciatus Richards.

17. Muraena bullata Richards.

lita Richards. canina QG. mai'morata QG. reticulata Richards. sidei^ea Richards. yrisea Cuv. cancellata Richards. variegata Richards. colubrina Richards. zebra Rlkr. ^ Gymnomuraena ze- bra Shaw.

In het geheel bevinden zich in mijn kabinet 28 soorten van Muraenoïden, allen, met uit- zondering slechts van Opliisiirus macrorhynchos Rlkr. (welke ik uit Japan ontving)^ in den Indi- schen Archipel levende. Deze soorten zijn:

6.	»	(jrandoculis Cant.		18.
7.	»	lumhricoïdes Rlkr? ;:5 breviceps Cant.	Ophisurus	19. 20.
8.	»	versicolor Richards.		21.
9.	»	apicalis Renn.		22.
10.	»	boro Ham. Ruch.		23.
11.	»	compar Richards.		24.
12.	»	colubrinus Richards.		23.
13.	Dalophis ajiceps Cant.		26.
14.	Muraena thyrsoïdea Richards.		27.
13.	»	pantlierina Cuv.
16.	»	sathete Richards.

1. Anguilla Elphinstonei Sykes.

16. Lciuranus Lacepedii Rlkr. S Ophisurus fasciatus Lac.

17. Dalophis marmorata Rlkr.

18. Muraena sculiodon Rlkr. » Richardsonii Rlkr. » lita Richards. I) Troschelii Rlkr. » variegata Richards. » isinglcenoïdes Rlkr. » Blochii Rlkr. » ceramensis Rlkr. » Boschii Rlkr. » viicropterus Rlkr. » gymnopterus Rlkr.

Met uitzondering van de drie soorten van Anguilla en van Ophisurus hypselopterus Rlkr. zijn alle de hier genoemde species zeevisschen. Anguilla moica en Anguilla Elphinstonei worden nu en dan in de mondingen der Tjidani en Tjitarum gevangen, bij hoogen waterstand dier rivieren. Zij leven echter bij voorkeur in de hoogere gedeelten der stroom- gebieden van Java. Ophisurus hypselopterus, hoezeer in de rivier van Randjerraa.ssing ge- vangen, schijnt evenzeer in de zee te huis te bchooren. Vele zeevisschen toch begeven zich

2.	»	moica Rlkr.
3.	))	sidat Rlkr.	17.
4.	Conger	talabon Cuv.	18.
S.	»	talabonoïdes Rlkr.	19.
6.	))	bagio Cant.	20.
7.	»	singaporensis Rlkr.	21.
8.	Ophisurus niacrochir Rlkr.	22.
9.	»	macrorhynchos Rlkr.	23.
10.	»	maculosus Cuv.	24.
11.	))	rutidoderma Rlkr.	2S.
12.	»	rutidodermatoides Rlkr.	26.
13.	))	lumbricoïdes Rlkr.	27.
14.	»	BlacClcllandi Rlkr.	28.
13.	»	hypselopterus Rlkr.

in de stroomgebieden lot mijlen ver binnenslands en vooral tot daar, waar het zeewater tijdens den vloed doordringt. Conycr talahon Cuv., hoezeer gewoonlijk in zee levende, is te Pamangkat, in westelijk Borneo, ook in de riviermondingen aangetroffen.

Slechts vijf mijner soorten, Comjer talabon Cuv., Cojiger bagioCant., Ophisurus lumbricoïdes BIkr., Bluraena llta Ricliards. en lUuraena varicgata Richards. , waren reeds van deze pe- westen bekend, en bovendien nog zijn reeds van andere streken bekend geworden An- guilla Elphinstonci Sykes., Ophisurus maculosus Cuv., en Leiuranus Lacepedii Blkr., terwijl Ophisurus macrorhynchos Blkr., mijne eenige Japansche soort, reeds als Japansche species is vermeld in de Fauna japonica onder den naam van Ophisurus serpens. De overige 19 soorten worden hier als nieuw voor de wetenschap bekend gemaakt.

Door mijne onderzoekingen wordt het getal thans van deze gewesten bekende Muraenoï- den gebragt op niet minder dan 49 soorten t. w.

1. Anguilla Elpthinstonei Sykes. 26. Dalophis marmorata Blkr.

2. » mowa Blkr. 27. 3Iwaena rcticulata Richards. 8. » sidat Blkr. U. Conger talahon Cuv.

5. « talahonoides Blkr.

6. » bagio Cant.

7. » singaporensis Blkr.

8. Ophisurus compar Richards.

9. » versicolor Richards.

10. » macrochir Blkr.

11. » fasciatus Richards.

12. » granduculis Cant.

13. » colubrinus Richards.

14. n maculosus Cuv.

15. » rutidodenna Blkr.

16. » rutidodermato'idcs Blkr.

17. » lumbrico'ides Blkr.

18. » MacClellandi Blkr.

19. » baccidcns Cant.

20. )) cancrivorus Richards.

21. B boro Ham. Euch.

22. » hypseloptcrus Blkr.

23. » apicalis Benn.

24. Leiuranus Lacepedii Blkr. 23; Dalophis anceps Cant. -.

Deze soorten zijn op de volgende wijze over den Indischcn Archipel verbreid.

2Ö.	»	scoltodon Blkr.
29.	»	Richardsonii Blkr.
30.	»	Troschelii Blkr.
81.	»	lita Richards.
32.	»	variegata Richards.
33.	»	siderea Richards.
34.	»	bullata Richards.
3S.	»	cancellata Richards.
36.	»	isingleenoïdes Blkr.
37.	»	Blochii Blkr.
38.	»	micropterus Blkr.
39.	»	thyrsoïdea Richards.
40.	B	sathete Richards.
41.	»	ceramensis Blkr.
42.	B	Boschii Blkr.
48.	»	pantherina Cuv.
44.	»	canina QG.
4S.	B	niarmoraia QG.
46.	»	colubrina Richards.
47.	»	zebra Blkr.
48.	B	grisea Cuv.
49.	ï	gymnopterus Blkr.

JAVA.

Anguilla ElpJmisionei Sykes. )) mowa Blkr.

» sidat Blkr.

Congcr talahon Cuv.

)) talahonoïdes Blkr.

» hagio Cant.

» singaporensis Blkr,

BALI.

Muracna Troschelii Blkr.

SIJMATRA.

Conger talahon Cuv.

)) bagio Cant. Ophisurus covijoar Richards.

)) apicalis Benn.

Leiuranus Lacepedii Blkr.

Dalophis marniorata Blkr.

Muraena pantheriiia Cuv.

)) zebra Blkr.

PINANG.

Congcr talabon Cuv. » bagio Cant. Ophisurus baccidens Cant.

» boro Ham. Buch.

» grundoculis Cant.

SINGAPORE.

Congcr talabon Cuv. )) bagio Cant. )) singaporensis Blkr.

BORNEO.

. Conger talabon Cuv. . Ophisurus hypscloptcrus Blkr. MOLUKSCIIE EILANDEN. . Ophisurus coluhrinus Richards.

8. Ophisurus lumbricoïdcs Blkr.

9. » viacrochir Blkr.

10. )) rutidoderma Blkr.

11. » rutidodermatoïdes Blkr.

12. )) MacClellandi Blkr.

13. Muraena gymnopterus Blkr.

9. Muraena Troschelii Blkr.

10. » variegata Richards.

11. » scoliodon Blkr.

12. )) Boschii Blkr.

13. » Blochii Blkr.

14. )) Richardsonii Blkr.

15. » isingleenoïdes Blkr.

16. » cancellata Richards.

6. Ophisurus liimbricoïdes Blkr. ?

7. Dalophis anceps Cant.

8. iVuraena thyrsoïdea Richards.

9. » sathete Richards.

4. Ophisurus baccidens Cant.

5. )) cancrivoriis Richards.

3. Muraena bullaia Richards.

4. )) reticulafa Richards.

2. Ophisurus versicolor Richards.

8. Ophisurus maculosus Cuv. (Eanda Neira). 6. Muraena micropterus Blkr. (Ceram). U. Muraena lila Ricliards. (Ceram). 7. « Richardsonii Blkr. (Ceram).

S, )) coluhrina Richards. (Amboina). 8. « ceramensis Blkr. (Ceram).

WAIGIOE.

1 . Muraena canina QG.

RAWAK. 1. Muraena canina QG.

NIEUW GUINEA. 1. Muraena siderea Richards.

Eiland van voorkomen onbekend. 1 . Ophisurus fasciatus Richards.

Overige eilanden van den Archipel. O!

Bulten den Indischen Archipel komen tevens voor:

2. Muraena marvwrata QG. 2. Muraena marmorata QG.

1.	Ancjui	lla Elphinstonei Sijkes.
2.	Congé]	•' talabon Cuv.
3.	»	bagio Cant.
4.	Ophisurus baccidens Cant.
S.	K	cancrivorus Richards,
6.	))	boro Ham. Buch.
7.	»	fasciatus Richards.
8.	»	niacidosus Cuv.
9.	B	colubrinus Richards.
10.	Muraena zebra Blkr.
11.	))	variegata Richards,
12.	))	sathete Ham. Buch.
13.	1)	thyrsoïdea Richards.
U.	))	colubrina Richards.
IS.	«	siderea Richards.
16.	))	reticulata Richavds.
17.	))	cancellata Richards.

Bengalen. Hindostan. Dukhun. Tena.sserim. Arrakan. Coromandel. Bengalen. Tenasserim. Malakka. Coromandel. Bengalen. Malakka. [Philippijnen. China. Japan.

N. Holland. Philippijnen. Ind. Oceaan. Monden der Ganges. Ind. Oceaan. Madagascar. Polynesië. Indië. Nieuw Engeland.

Ind. Oceaan. Chin. zee. N. Holland. Polynesië. Bengalen. ' [L'lietea.

China.

Nieuw Engeland. Polynesië? Nieuw Holland. Ind. Oceaan. N. Holland. Kaap Up.start.

CONSPECTUS SPECIERÜM ANALYTICUS.

ANGUILLA.

I. Maxilla inferior superiore longior. Squamae tessellatae.

A. Pinna dorsalis radio V capiti plus quam ano approximata.

a. Corpus supernc viride inferne flavescens, fusco-uigricante maculatum et uebulatum.

Anguilla Elphinstonei Sijkes.

B. Pinna dorsalis supra anum vel paulo ante anum incipiens. Caput 7 ad 8 in longi-

tudine corporis. Corpus imraaculatum. a. Pinnae pectorales acute rotundatae^ S'a circiter in longfitudine capitis. Rictus sub oculo desinens.

Anguilla mowa Blkr.

b. Pinnae pectorales obtuse rotundatae, 3'/, circiter in longitudine capitis. Rictus paulo post oculos productus.

Anguilla sidat Blkr.

CONGER.

I. Rictus post oculum productus. Dentes vomerini triseriati vel pluriseriati serie media elongati^ lanceolati vel tricuspidati; nasales inframaxillaresque antici subulati (Muraen- esox J. M.) A. Pinna dorsalis supra vel vix ante aperturam branchialem incipiens. Anus ante medium corpus situs. a. Dentes inframaxillares externi extrorsum spectantes. Caput 6 ad G'a in longi- tudine corporis. Rictus 2 vel vix plus quam 2 in longiludine capitis. t Dentes vomerini serie media lanceolati 14 ad 18. Pinnae pectorales ^'/j ad 2Vi in longitudine capitis. D. 274 ad 287. A. 196 ad 213.

Conger falabon Cuv.

tt Dentes vomerini serie media tricuspidati p. m. 18. Pinnae pectorales 4 cir- citer in longitudine capitis. D. 243. A. 20S.

9

Conger talabonoïdes Blkr.

h. Dentes inframaxillares externi sursum specfantes; vomerini serie media Iricus- pidati. t Caput 7'/3 in longitudine corporis; rictus ïï'/j in lonfjitudine capifis. Pinnae pcctorales '2'/i circiter in longitudine capilis. D. 298. A. 233.

Conger singajyorensis Blkr.

tt Caput 6 ad 61/3 in longitudine corporis; rictus 2'/^ in longitudine capitis. Pinnae pectoralcs S'/j ad 3^/^ in longitudine capitis. D. 230 ad 270. A. 192 ad 224.

Conger bagio Cant.

OPfflSURUS.

I. Dentes palatini uniseriati^ aequales^ acuti, Nares anteriores tubulatae. A. Dentes vomerini biseriati.

a. Dentes inframaxillares uniseriati, aequales^ acuti; nasalis unicus.

t Pinna dorsalis post pinnas pcctorales, analis diametris capitis longitudinalibus 5 post rostri apiccm incipiens; pectorales 3 et paulo in longitudine capitis. ó Corpus viride immaculatum.

Ophisurus macrochir Blkr.

II. Dentes palatini biseriati.

A. Dentes vomerini uniseriati, acuti. Nares anteriores non tubulatae.

a Dentes inframaxillares antici uniseriati, postici tri-ad quadriseriati, acuti; nasales uniseriati aculi; nasales, vomerini antici symphysealesque subulati, elongati. t Pinna dorsalis post pinnas pectorales, analis antice in 4' octava corporis par- te incipiens, pectorales 6 in longitudine capitis. ó Corpus allitudine SO circiter in ejus longitudine, viride, immaculatum. D. 460. A. 27S.

Ophisurus macrorhynchos Blkr.

B. Dentes vomerini biseriati. Nares anteriores tubulatae. a. Dentes inframaxillares et nasales biseriati.

t Pinna dorsalis longe ante aperturam branchialem, analis in initio S*« quin-

tae corporis parlis incipiens, pectorales 6 '4 circiter in longitudine capitis.

ó Corpus altitudine 44 p. ni. in ejus longitudine, rubescens, maculis magnis ni-

gricantibus rotundis in series 3 longitudinales dispositis. D. SlO. A. 318.

10

OpJiisurus maculosus Cuv.

tl Pinna dorsalis post aperturatn branchialem, analis postice in anteriore tertia vel antice in 2 terlia corporis parfe incipicns. ó Rictus vil post oculiim productus 4 in longitudine capitis; pinnae pecto- rales 3 circiter in longitudine capitis; caput 21 'a circiter iu longiludine corporis. o Corpus aUüudine S4 p. m. in ejus longiludine^ viride, imniaculatum. D. 472 p. m. A. 811 p. m.

Ophisitrus rutidoderma BIkr.

ó Rictus longe post oculuni productus 3 circiter, pinnae pectorales 4 fere in lon^jitudine capitis; caput lo circiter in longitudine corporis. o Corpus altitudine 4S p. m, in ejus longitudine^ viride. D. 47o p. m. A. 810 p. m.

Ophisurus rutidodcrmatoidcs Blkr.

C. Dcntes vomcrini triseriati^ acuti. Nares anteriores tubulatae. a. Denles inframaxillares et nasales biseriati, acuti.

t Pinna dorsalis post aperturam branchialem^ analis prope initium 2»^ terliae corporis partis incipiens; pectorales 3 circiter in longitudine capitis; caput 17 p. m. in longitudinc corporis. ó Rictus longe post oculum productus 8 circiter in longitudine capitis. o Corpus altitudine 74 p. m. in ejus altitudine^ viride, imniaculatum. D. 430 p. m. A. 286 p. m.

Ophisurus lumbricmd.es Blkr.

D. Dentes vomerini quadriseriati, acuti. Nares anteriores tubulatae. a. Dentes inframaxillares et nasales biseriati, acuti.

t Pinna dorsalis post aperturam branchialem, analis prope inilium 2»e tertiae corporis partis incipiens; pectorales 3 circiter in longitudinc capitis; caput 16^2 p. m. in longitudinc corporis. ó Rictus post oculum productus vix plus quam 8 in longitudine capitis. ó Corpus altitudine 4S p. m. in ejus longitudine, viride, imniaculatum. D. 487 p. m, A 284 p. m.

Ophisiirus BlacClellandi Blkr.

III. Dentes palatini quadriseriati, obtusi.

A. Dentes vomerini pluriscriati, obiusi, dentibus nasalibus conlijjui. a. Denles inframaxillares et nasales quadriseriati, obtusi.

II

t Pinna dorsalis post aperturam brancliialem^ arialis antice in 3* sexta corporis partc incipiens; pectorales 4 p. m. in lonfjilucline cnpitis; caput 12 p. m. in longiludine corporis. ó Rictus post oculum produclus, 3 fere in longitudine capifis.

o Corpus altitudine 4G p. ra. in ejus lougitudiae, viride, imraaculatum. D. 386. A. 261.

Ophisurus hypseloptcrus Blkr.

LEIURANLS Blkr.

I. Deutes palatini inframaxillaresque uniscriati^ nasales biseriali.

A. Pinnae pectorales 7 in longitudine capitis, dorsalis supra pinnas pectorales inci- piens. a. Corpus altitudine 48 p. m. in cjus longfitudine^ fasciis transversis fuscis 23 vel 26. D. 410 p. m. A. 190 p. m.

Leiuranus Laccpcdii Blkr.

DALOPHIS Rafin. •

I. Dentes vomerini et nasales biseriati, palatini et inframaxillares uniseriati^ omnesaculi. A. Pinna dorsalis vertice paulo post oculos incipiens^ postice non emarginata.

a. Corpus altitudine 38 p. m, in ejus longitudine^ fuscum^ maculis magnis irregu- laribus llavis. D. 310 p. m. A. 17S p. ra.

Daloplds marmorata Blkr.

MIRAENA.

I. Dentes palatini uniseriati.

A. Dentes vomerini uniseriati.

a. Dentes iuframaxillares et nasales uniseriati; nasales medii nuUi.

t Pinna dorsalis supra aperturam branchialem^ analis in media longitudine cor- poris incipiens. ó Corpus altitudine 20 p. m in ejus longitudine, fusco et flavescente nebu- latum. D. 816 p. m. A. 218 p. m.

Muraena scoliodon Blkr.

B. Dentes voraerini biseriati.

a. Dentes inframaxillares uniseriati.

t Dentes nasales peripherici uniseriati, medii 2 subulati mobiles, ó Dentes vomerini subbiseriati.

9 Pinna dor.?alis supra aperturam branchialem, analis in anteriore dimidio corporis incipiens.

12

o- Corpus altitudine 17 ad 20 in ejus longiiudine, fuscum, fusco pro- fundiore transversim suhvittulalum. D. 310 ad 3o0. A. 220 ad 2-40.

Muraena Richardsonii Blkr.

óó Dentes vomerini biseriati.

ó Pinna dorsalis supra aperturarn branchialem^ analis in media corporis longitudine incipiens o- Corpus altitudine -O p. m. in ejus lon^jiludine^ fusco et flavo nebu- latum. D. 348 p. m. A. 22a p. m.

Bluraena Ti'oschcUi Blkr.

b. Dentes inframaxillares biseriati.

t Dentes uasales peripherici uniseriati, medii 1 vel 2.

ó Dentes inframaxillares symphysealcs tantum biseriati^ laterales uniseriati. o Pinna dorsalis ante aperturam branchialem, analis in posteriore dimidio corporis incipiens. o« Corpus altitudine 16 p. ra. in ejus lonjjitudine^ maculis numerosis fuscis in series 3 vel 4 longitudinales dispositis. D. 870 p. m. A. 210 p. ra.

Muraena lita Richards.

óó Dentes inframaxillares symphyseales et laterales biseriati.

o Pinna dorsalis ante aperturam branchialem^ analis in posteriore dimidio corporis incipiens. o- Corpus altitudine 18 p. ra. in ejus longitudine, nigro et flavescente- rufo raarmoratum; variegatum et transversim subfasciatum. D. 860 p. ni. A. 220 p. ra.

Jluraena variegata J R Forst. Richards.

II, Dentes palntini biseriati. A. Dentes vomerini uniseriati

a. Dentes palatini aniici tantum biseriati. t Dentes inframaxillares uniseriati.

ó Dentes nasales |>eriplierici uniseriati, medii 2 elonj'jati.

o Pinna dorsalis ante aperturam brnnchialem, analis in anteriore dimidio corporis incipiens. o- Corpus altitudine 20 ad 22 in ejus lonn^ifudine, maculis irrcgularibus numerosis nigris. D. 380 p. m, A. 270 p. m.

I 13

Muraena isingleenoïdes Blkr.

"M' Dentes inframaxillares antici biseriati, laferales uniseriati. ó Dentes nasales peripherici biseriati^ medii 2 eloiigati.

o Pinna clorsali.s anle aperturam branchialem, analis in posferiore dimidio corporis incipieus. o- Corpus altitudine 23 p. m. in ejus longitudine, fusco el flavo nebula- tura. D. 310 p. m. A. 200 p. m.

Muraena Blochii Blkr.

b. Dentes palatini antici et postice biseriati. t Dentes inframaxillares biseriati.

ó Dentes nasales peripherici biseriati^ medii 2 elonjjati

9 Pinnae dorsalis et analis humillimae^ dorsalis ante aperturam branchialem, analis in media corporis longitvidine incipiens. o- Corpus altitudine 22 p. m. in ejus lon<jitudine^ fuscescens^ nijro refi- culatum et marmoratum. D. et A. radiis posticis aliquot tantum conspicuis.

Muraena niicropterus Blkr.

B. Dentes vomerini biseriati.

a. Denfes palatini antici biseriati.

t Dentes inframaxillares antici biseriati, postici uniscriali. ó Dentes nasales peripherici uniseriati^ medii 2 elongati.

9 Pinna dorsalis ante aperturam branchialem, analis in media corporis lon- gitudine incipiens. o- Corpus altitudine 18 p. m. in ejus longitudinC; fuscum fusco profun- diore nebulatum. D. 340 p. m. A. 2-40 j). ra.

Muraena ceraniensis Blkr.

b. Dentes palatini antici et postici biseriati.

t Dentes inframaxillares antici biseriati, postici uniseriati. ó Dentes nasales peripherici uniseriati, medii 2.

9 Pinna dorsali* ante aperturam branchialem, analis in media corporis lon- gitudine incipiens. o~ Corpus atltitudine 18 p. m. in ejus longitudinc, fuscum, D. 300 p. m. A. 180 p. m.

14

Muraena Boschii Blkr.

Dcnies vomerini triseriali.

Dcnles inframaxillaies antici triseiiati, laterales biseriati. t Dentes iiasales peripheiici biseriati.

ó Pinnae dorsalis ef analis cute tenuissima tcctae unde radii maxime conspi- cui; dorsalis longe post apeituram branchialem, analis longe an(e me- dium corpus incipiens. 9 Corpus altiludine 84 p. m. in ejus longitudine^ viride. D. 'i260 p. m. A. 200 p. m.

3hiraena (jymnoptcrus Blkr.

DESCRIPTIONES SPECIERUM DIAGNOSTICAE.

ANGUILLA.

I. Maxilla inferior superiore longior. Squamae tessella(ae.

A. Pinna dorsalis radio 1" capite plus quam ano approximata.

a. Corpus superne viride inferne flavesceus, fusco-nigricante raaculaUim et nebula- tum.

Avguilla Elphinstonci Sijkes Fish. of the Dukhun in Transact. Zoölog. Societ. II 1841 p. 377 tab. 67 %. 3.

Anguill. corpore valde elongato, antice cylindraceo postice compresso, altitiidine 14 circiter in ejus lon- gitudine; capite acute, depresso , corpore vix latiore, 7J in longitudine corporis ; altitudine capitis 2i circi- ter, latitudine 2 circiter in ejus longitudine; oculis diametro 13 circiter in longitudine capitis, diametris 3 circiter a se invicern distantibus ; rostro acute rotundato, 4^ circiter in longitudine capitis, basi latiore quam longo; maviila superiore inferiore breviore, post oculum desinente; rictu longitudine 3 circiter in longitu- dine capitis; dentibus palatinis anticis pluriseriatis , posticis bi- ad quadriseriatis, seriebus spatio edcntulo a se invicern remotis, dentibus serie externa serie secunda brcvioribus; dentibus nasalibus et vomerinis in thurmam lageniformem seriebus palatinis breviorem colloralis; dentibus inframaxillaribns anticis pluriseriatis, lateralibus et posticis quadri- ad biseriatis, seriebus spatio edcntulo a se invicern remotis; labiis valde carnosis; naribus posticis oculis valde approximatis rolnndis, anlicis rostri apici approximatis tubulatis; poris numerosis conspicuis nares maxillasque cingentibus; squamis conspicuis tessellalis ; linea laterali poris distantibus notata; pinna dorsali plus capitis longitudine ante anum incipiente, radio 1° capiti multo plus quam ano approximata , |- circiter totius corporis longitudinis efficiënte, corpore triplo circiter humiliore ; pinnis pectoraübus rotundatis 2| cir- citer in longitudine capitis; anali postice in anteriore dimidio corporis incipiente, corpore plus triplo humi- liore; caudali acute rotundata; corpore superne profunde viridi, inferne aurantiaco-flavo et, ventro et mento exceplis, toto fusco-nigricante maculato et nebulato ; pinnis flavescente-viridibus, verlicalibus fusco-nigricanle maculatis et nebulatis.

B. 11. D? P. 23 vel 2'!. A? C?

Synon. Miiraena mandata Ham. lincli. Gang. Fish. p. 23? (nee Laccp.), Muraena bengalensis Gr. Uardw. Illuslr. Ind. Zool. I. Anguilla mriegata J. MacCiell. Apod. Fish. of I3eng. in Calcutt. Journ. of Nat. Hist. V p. 179

tab. 5 Qg. 2. Ahir Indig. Mahrat. Ikan Motca Mal. Ba tav. Habit. Java, in flumine Tjidani ,.provinciae Bafaviae et Buitenzorg, in tlumine Tjitaruin provinciae Krawang,

f^t in flumine Tjimanok , prope Tjibulus ad pedem montis Papandajang, piovinciae Preanger. Longitudo speciminis unici 1130'".

16

Aanm. De overeenkomst van mijn specimen met de beschrijving en afbeelding van An- giiilla Elphinstonei van den heer Sijkes is zoo volkomen^ dat ik niet aarzel, liet tot deze fraaije soort te brengen. Wihoud ooV. Anguillavariegata 3. MacC\e\l. en Jfluraena bengalensis Gr. Hardw. voor dezelfde species, en alle twijfel omtrent de identiteit zou voor mij op- gelieven zijn, indien op de afbeelding van Amjuilla variecjata J.M. de rugvin een weinig digter bij den kop begon. De soort is voornamelijk herkenbaar aan hare rugvin (die dig- ter bij den kop dan bij den anus aanvangt) en aan haar fraai gevlekt ligchaam. Zij wordt tot meer dan S voeten lang. In November 18S0 zag ik een exemplaar van bijkans 6 voeten lengte te Batavia, alwaar het ter markt werd gebragt door visschers, die het inde monden der rivier Tjitarum hadden gevangen. In November 1831, tijdens een kort verblijf te Tjiboeloes, gelegen op den bergzadel tusschen de vulkanen Papandajang en Tjikorai, erlangde ik het bovenbeschreven specimen. Ik kon daarvan echter slechts kop en huid behouden^ zoodat ik de getallen der stralen van de vertikale vinnen niet kan opgeven. Het vleesch is bijzonder fijn en smakelijk. Groot moet ook de overeenkomst zijn van mijn specimen met Anguilla labrosa Richards. (Voyage Ereb. Terr. Fish. p. 11§), waar insgelijks de rugvin digter bij den kop dan bij den anus begint, het tandenstelsel het- zelfde is, tot zelfs op de gladde groeven tusschen de reijen gehemelte- en onderkaakstan- den toe, en slechts kleine verschillen bestaan in de lengteverhoudingen van ligchaam, snuit, bekspleet en borstvinnen en in de kleuren. Deze soort is alzoo nog nader met An- f/uilla Elphinstonei te vergelijken.

B. Pinna dorsalis supra anum vel paulo ante anum incipiens. Gaput 7 ad 8 in longitudine corporis. Corpus immaculatum. a. Pinnae pectorales acutae, 2% circiter in longitudine capiiis. Riclus sub oculo desinens.

Anguilla mowa Blkr.

Anguill. corpore valde elongato , antice cylindraceo, poslice compresso, altitudine 17 ad 27 in ejus lon- giludine ; capite acuto depresso, corpore non laliore, 7| ad 8 in longitudine corporis; altitudine capitls 3 et paulo, latitudine 3^ in ejus longitudine; oculis diametro 6 ad 7 in longitudine capitis , diametro 1 ierciter a se invicem distantibus ; rostro acute rotundato, 6 fere in longitudine capitis, basi aeque lato ac longo ; maxilla superiore inferiore breviore, sub oculi parte posteriore desinente ; rictu longitudine 4 circiter in longitudine capitis; dentibus palatinis et inframaxillaribus pluriseriatis, conicis , aculis, aequalibus; denti- bus nasalibus et vonierinis in thurmam oblongam lamina dentali palalina non breviorem poslice acutam , coUocatis; labiis carnosis; naribus posticis oculis approximatis , rotundis, anticis rostri apici approximatis tubulatis ; poris conspicuis nares maxillasque cingentibus; squamis conspicuis tessellatis; linea laterali poris distantibus notata; pinna dorsali supra vel vix ante anum incipiente, f circiter corporis totius longitudinis efficiënte, antice corpore triplo circiter liumiliore: pectoralibus aculis, t\ circiter in longitudine capitis; anali poslice in anteriore dimidio corporis incipiente, antice corpore triplo circiter bumiliore; caudali rotnndala ; colore corpore superne viridi interne flavescenle-aurantiaco ; pinnis dorsali et pectoralibus profunde viridibus vel nigricantibus, anali flavescente-viridi.

17

B. 12. D. 220 ad 230. P. 29. A. 210 ad 220. C. 14.

Synon. Anguilla moa Blkr. Veili. Bat. Gen. v. K. en W. XXIII F. Midd. O. Jav. p. 22.

Ikan Moica Mal. Batav.

Ikan Sidat Javan. Habit. Batavia, Banjoemas, Ambarawa, Java insulae, in fluviis et paludibus. Longitudo 5 speciminum 320'".

Aanm. Anguilla mowa is na verwant aan Anguilla hic.olor J. MacGlell. van Sandoway, en aan Anguilla australis Ricliards. en Anguilla Dieffenbachii Gray van Tasmania, Nieuw-Zeeland en de Aucklands-eilanden. Bij Anguilla bicolor MacCl. is het li<jchaam echter aanmerkelijk hooger en, volgens de afbeelding te oordeclen^ de snuit aan de basis breeder dan lang, terwijl zij 243 rugvinstralen zou bezitten. Bij Anguilla Dieffenbachii Ricliards. begint de rugvin meer voorwaarls, en bij Anguilla australis Richards. is het ligchaam hooger, zijn de oogen kleiner, de borstvinnen korter en is de tandplaat van neus en ploegbecn aan- merkelijk korter dan de tandjjlaat van de gehemeltebeenderen.

Bij mijne specimina van Anguilla mowa kunnen slechts de 4 of S voorste rugvinstralen gezegd worden vóór den anus ingeplant te zijn. De soort is te Batavia zeldzaam, doch schijnt in de binnenlanden van Midden-Java in meer talrijke individu's voor te komen en daar de meest voorkomende aal te zijn. Zij leeft ook in de rivieren Tjidani en Tji- tarum, voornamelijk in de hoogere streken harer gebieden, maar bij hoogen rivierstand daalt zij wel eens tot aan of buiten de mondingen der rivieren, en wordt daar dan enkele malen te gelijk met zeevisschen gevangen.

b. Pinnae pectorales obfusae rotundatae, S'/j circiter in longitudine capitis. Alti- tudo corporis 18 ad 22 in ejus longitudine. Rictus paulo post oculos productus.

Anguilla sidat Blkr.

Anguill. corpore valde elongato, antice cylindraceo postice compresso, altitudine 18 ad 22 in ejus lon- gitudine; capita acuto, depresso, corpore non latiore, 7^ ad 8 in longitudine corporis; altitudine capitis 3 ad 3| , latitudine 3 ad 4 in ejus longitudine; oculis diametro 8 ad 12 in longitudine capitis, diametris 2 ad I5 a se invicem distantibus; rostro acute rotundato, 6 circiter in longitudine capitis, basi paulo latiore quam longo; maxilla superiore inferiore breviore; rictu paulo post oculum desinente longitudine 4 ad 3| in longitudine capitis; dentibus palatinis et inframaxillaribus pluriseriatis , conicis , aequalibus; den- tibus vomerinis et palatinis in ttiurmam oblongam lamina dentali palatina vix breviorem postice acutam collocalis; labiis carnosis; naribus posticis oculo approximatis , rotundis , anticis rostri apici approximatis tubulatis; poris conspicuis nares niaxillasque cingentibus ; linea laterali poris conspicuis notata ; squamis tessellatis; pinna dorsali supra vel vix ante anum incipiente, |- circiter corporis totius longitudinis effi- ciënte, corpore triplo circiter humiliore; pectoralibus obtusis, rotundalis, 3| circiter in longitudine capi- tis; anali postice in anleriore dimidio corporis incipiente, corpore triplo circiter humiliore; caudali rotun- data; colore corpore superne nigricante-viridi vel profunde viridi, inferne viridi, aurantiaco vel flavescente; pinna dorsali nigricante-viridi; pinnis ceteris viridibus, flavescentibus vel aurantiacis.

3

18

B. 12. D. 220 ad 2'i0. P. 17 vel 18. A. 200 ad 230. C. 10 vel 12.

Synon. Ikan Mowa Mal. Balav.

Jkan Sidat Javan. Habit. Tjikandi, Tjampea, Ratavia, Javae occidenlalis, in fluviis et paludibus. Longitudo 12 speciminum 160'" ad 530'".

Aanm. Deze soort verschilt standvastig van Anyiiilla moiva door booger ligcliaam (bij gelijke lengte)^ breederen snuit en kortere en afgeronde stompe borstvinnen. Hare verwantschap met Anguilla hicoloi" MacCl. en Ancjuilla austrnlis Richards. is nog grooler dan die van Anguilla mowa. Bij Anguilla australisVdchixrA^. zijn de borstvinnen echter nog kleiner^ Ijegint de rugvin een Aveinig meer voorwaarts en is de groep ncus-ploegbeenstanden aanmerkelijk korter. Bij Anguilla hicolor MacCl. daarentegen zijn de borstvinnen langer en slomper en gaan^ allhans volgens de afbeelding te oordeelen, slechts 2'/n maal in de lengte van den kop^ terwijl er ook de rugvin meer voorwaarts begint.

Anguilla sidat komt te Batavia slechts zelden in de rivieren en moerassen voor, doch wordt in groote hoeveelheden uit het Bantamsche aangebragt, vooral uit het distrikt Tji- kandi. Deze is de aal- of palingsoort, welke dikwijls op de tafels der Europeanen te Ba- tavia voorkomt en in fijnen smaak niet voor de Hollandsche palingen onderdoet.

CONGER.

I. Rictus post oculum productus. Dentes vomerini triseriati vel pluriseriali, serie me- dia elongati lanceolati vel Iricuspidati; nasales inframaxillaresque anlici subulati {Muraenesox MacCI.) A. Pinna dorsalis supra vel vix an(e aperturam branchialem incipiens. Anus anfe medium corpus si lus. a. Denlcs inframaxillares externi extrorsum spectantes. Caput 6 ad 6'/, in longi- tudine corporis. Rictus 2 vel vix plus quam 2 in longiludine capitis. t Dentes vomerini serie media lanceolati l^ ad 16. Pinnae pectorales 2'/3 ad IV^ in longitudine capitis. D. 274 ad 287. A. 196 ad IVó.

Conger talahon Cuv. Règn. anim. Cant. Cat. Mal. Fish. p. 312.

Cong. corpore valde elongato, compresso, altitudine 23 ad 23 in ejus longitudine, latitudine 1^ ad U in ejus altitudine; capite acute 6 ad Cl in longitudine corporis; rostro acuto, apice carnoso, clavato, 4 circi- ter in longitudine capitis; linea rostro-frontali , apice rostri excepto, recliuscula; oculis diametro 9 circiter in longitudine capitis, 2| ad 3 in longitudine rostri, \\ ad IJ in rictus paite postoculari ; naribus anticis subtubulalis ; niaxilla superiore inferiore longiore ; dentibus palatinis conicis brevibus, anlicis uniseriatis , posticis pluriseriatis , serie externa serie secunda brevioribus ; lamina palalina dentaii medio edentula ; den- tibus nasalibus periphericis subulatis ex parte elongatis 8, mediis uniseriatis brevibus 5 ad O ; dentibus vo- merinis triseriatis, in thurmam elongatam rostro longiorem dispositis, seriebus lateraübus brevibus conicis,

19

serie media lanceolalis elongatis p. m. l-'l ad 16, poslicis tantum subtricuspidatis; dentibus inframaxiliari- bus synipliysi p. m. 14, serie externa 8 p. m. extrorsuin spectantibiis, mediis 6 subulatis elongatis; dentibus inframaxillaribus lateraiibus conieis brevibus, anticis biseriatis, posticis triseriatls, dentibus serie externa ex- trorsum spectantibus dentibus serie secunda brevioribus; rictu longitudine 2 vel vix plus quam 2 in longi- tudine capilis; regione postuiaxillari poris seriatis notata; linea laterali tubulosa ; pinna dorsali vix ante aperturam branchiaiem incipiente, antice corpore plus duplo postice corpore minus duplo liuniiliore; pinnis pectoralibus acute rotundalis 2| ad 2| in longitudine capitis ; anali postice in 2" quinta vel antice in 3» quin- ta corporis parte incipiente , corpore plus duplo humjliore ; colore corpore superne violaceo-viridi inferne argenteo; pinnis viridi-flavescentibus , dorsali analique nigro marginatis. B. 18 vel 19. D. 274 ad 287. P. 16. A. 196 ad 213. C. 10 m. Synon. Meer Ael Nieuhof Gedenkw. Zee- en Lantr. p. fig.

Anguilla indica Willoughb.

Talabon Ituss. Corom. Fish. I p. 27 fig. 38.

Conger longirostris Benn. Life of Raffl. p. 692?

Muraenesox serrndenlata MacGI. Apod. Fish. Béng. Calc. Journ. Nat. Hist. V p. 210?

Conger talabon Blkr. Nat. Tijdschr. N. Ind. III p. 78 (ex parte)."

Jkan Ular et Il;an Malang Malay. Fret. Malacc.

Ikan Jiemang Javan. Saniar.

Ikan Putje kanipa Mal. Batav. Habit. Batavia, Samarang; Tamangkat, Borneo occidentalis, et Singapore, in mari et ostiii fluviorum. Longitudo 10 speciminum 420"' ad 590'".

Aanm. Men kan de soorten van Conger met groote ploegbeenstanden splitsen in twee reijen, naarmate hare buitenste onderkaakslanden naar buiten {jerigt zijn of wel naar bo- ven. Tot de rei met buitenwaarts gekeerde buitenste onderkaakslanden behooren Muraen- esox exodentata MacGl. en Con(jer talabon Cuv. Mijne specimina verschillen van Conger ta- labon Cuv. ^ Ie oordeelen naar de beschrijving dezer soort door den heer Cahtor^ slechts door aanmerkelijk grooter aantal aarsvinstralen, welker getallen volgens den heer Caktor zouden zijn S B. \o en A. 129 ad ISl. Berust die opgave welligt op eene minder naauvv- keurige telling of op eene drukfout?

Overigens ontwaar ik gecne verschillen van eenig belang tusschen mijne specimina en de beschrijving van den heer Cartor^ tot zelfs niet in de eigenaardigheid der rug- en aarsvinstralen loe^ welke bij mijne voorwerpen insgelijks dubbel zijn^ zoodat elke straal eigenlijk uit twee bijeengevoegde stralen bestaat. Dit is trouwens ook het geval bij meerdere verwante soorlen van Conger. Conger talabon hereWA eene lengte van meer dan l'/, meter, en wordt te Batavia slechts door de Inlanders en Chinezen der lagere standen gegeten.

In de syuonymen heb ik niet opgenomen Bluracnesox exodentata MacCl. en Muraenesox lanccolata MacCl. welke door den heer Cantor tot Conger talabon Cuv. worden teruggebragt. Volgens de afbeelding van Muraenesox exodentata MacCl. heeft deze soort de buitenste on- derkaakslanden aanmerkelijk grooter dan die der binnenste reijen en volgens de beschrij- ving zou de anus in het midden der lengte van het ligchaam zijn gelegen en de rugvin

20

ongeveer 269 en de aarsvin slechts 90 stralen bevatten (J. MicGLEiiAUD Apodal Fishes of Bengal in Calcutt. Journ. Nat. Hlst. vol. S p. 181 tab. 8 fig. ^i). De buitenste onder- kaakstanden schijnen evenwel met toenemenden leeftijd betrekkelijk grooter te worden en de tanden der gehemelfeplaat talrijker.

Wat voorts Bluraenesox lanceolata MacCl. betreft^ van deze species wordt ter zoo even aangehaalde plaatse gezegd, dat de snuit slechts driemaal gaat in de lengle van den kop, dat de rugvin 30o slralen zou bezitten en de vertikale vinnen de donkere randen zouden missen.

Er zijn mijns inziens nadere onderzoekingen noodig, om over de identiteit of het ver- schil dezer soorten met Conger talahon bepaaldelijk te beslissen.

Omtrent Muraencsox serradcntata MacCl. heeft de heer Cantor reeds opgemerkt, dat deze naam vermoedelijk gegeven is op grond van eene onjuiste opvatting van don tekst van Rus- SELL, waar nergens gesproken wordt van gezaagde ploegbeenstanden, door welke de heer MacCieiiaivd Conger talabon wil gekenmerkt hebben, maar slechts gezegd wordt, dat de bo- venkaak aan beide zijden zoo ruw is als eene vijl.

1"t Dentes vomerini serie media tricuspidati p. m. 18. Pinnae pectorales 4 cir- citer in longiludine capilis. D. 2-13. A. 203.

Conger talahono'cdes Blkr.

Cong. corpore valde eloiigafo compresso, altitudine 20 circiter in ejus longitudine, latituditie i\ ad 1| in ejus altitudine; capite acute 6 et paulo in longitudine corporis; rostro acuto, apice carnoso , clavato, 3| in longitudine capitis ; linea rostro-frontali , apice rostri excepto, concaviuscula ; oculis diametro 10 cir- citer in longitudine capitis , 2| in longitudine rostri , 1 et paulo in parte rictus postoculari ; naribus anticis subtubulatis ; maxilla superiore inferiore longiore; dentibus palatinis conicis brevibus anticis uniseriatis, pos- ticis pluriseriatis serie externa serie secunda brevioribus ; lamina palatina dentali medio denliculis parcis vel nuliis; dentibus nasalibus periphericis subulatis elongatis 8 ad 10, mediis 2 tantum brevibus spatio glabro a den- tibus vomerinis separatis ; dentibus vomerinis triseriatis , in tliurmam elongatam rostro non vel vix longiorem dispositis , seriebus lateralibus brevibus conicis, serie media compressis p. rn. 18, mediis elongatis et tricuspi- datis vel subtricuspidatis ; dentibus inframaxillaribus symphysi p. m. 18, periphericis conicis acutis p. m. 10, internis biseriatis p. m. 8 elongatis subulatis ; dentibus inframaxillaribus lateralibus anticis biseriatis posticis triseriatis , serie externa acutis extrorsum spectantibus dentibus serie secunda (conico-coinpressis) paulo mi- noribus ; rictu longitudine 2 vel vix plus quam 2 in longitudine capitis; regione postinaxillari poris seriatis nota- ta; linea laterali tubulosa; pinna dorsali supra vel vix ante aperturam branchlalem incipiente, antice corpore plus duplo postice corpore minus duplo humiliore; pinnis pectoralibus acute rotundatis 4 circiter in longi- tudine capitis; anali in 2a quinta parte Z^^ quintae corporis parlis incipiente, antice corpore plus duplo liu- iniliore; colore corpore superne olivaceo-viridi inferne flavescente vel argenteo; pinnis viridi-flavescenlibus, verticalibus nigro marginatis.

B. 19. D. 2/i5. P. 15. A. 203. C 10 p. m.

Synon. Ikan Putje kaïiipa Mal. iJatav.

Habit. I5atavia , in mari.

Longitudo speciminis unici 610".

21

Aonm. Deze Ie Batavia zeer zeldzame soort liceft groote verwantsclmp met Conger talabon Cuv.^ doch verschilt er van door aanmerkelijk kortere borstvinnen ^ doordien het meerendeel der ploegbeenstanden driepuntig is, de buitenwaarts gekeerde ouderkaakstanden betrekkelijk hoogerzijn en de rugvinstralen minder talrijk, alsmede door eene meer aehterwaarfsche plaat- sing van den anus. Dit laatste kenmerk is hier meer geldig, daar mijn specimen ^rooter is dan mijne exemplaren van Concjcr talabon Cuv. Bekend is het, dat de getallen der stralen van zeer lange vinnen aan verscheidenheden onderhevig zijn, doch in den regel zijn zij dan talrijker bij oudere dan bij jongere individu's. Dezen regel toepassende op het bovenbeschre- ven specimen, zou men, bij identiteit der soort met Conger talabon Cuv. te denken heb- ben aan een aantal stralen, grooter dan ik van de voorgaande soort heb opgegeven en niet aan een dertigtal riigvinstralen minder.

Overigens biedt Conger talahonoides dezelfde eigenaardigheid aan in den bouw der rug- en aarsvinstralen, als Conger talabon Cuv. Met jVtiraenesox exodcntata MacCl. en Muraene- sox lanceolata MacCl. laat zij zich niet vcreenigenom dezelfde redenen, als hierboven reeds zijn opgegeven.

In de ichtliyologie van de reis der schepen Erebus en Terror heeft de heer J. Riciiard- soN eenige tot deze afdeeling van Conger behoorende soorten beschreven, t. w. Conger pro- tervus, Conger tricuspidatiis , Conger angiistidens , Conger brevicuspis, Conger hamo en Conger curvidens. Twee dezer soorten, t. w. Conger tricuspidatus en Conger hamo schij- nen tot Conger bagio Cant. terug te bi-engen zijn, de beschrijving van welke species hier- onder volgt. De overige h soorten wijken in dentitie enz. van Conger talabonoïdes af, en het schijnt ook dat de buitenste onderkaakstanden bij die allen met de punten naar boven en niet naar buiten gekeerd zijn.

b. Dentes infraraaxillares externi sursum spectantes; vomerini serie media tricns- pidati. t Caput T'/g in longifudine corporis. Rictus V/3 in longitudine capitis. Pinnae pectorales S'/^ circiter in longitudine capitis. D. 293 ad 298. A. 23S ad 2.J3.

Conger si?igaporensis Blkr.

Cong. corpora valde elongalo, antice subcylindrico postice compresso, altitudine 23 circiter in ejus lon- gitudine; capita acnto 7 fera ad 7| in longitudine corporis; rostro acuto, non clavato, apice carnoso , 4 in longitudine capitis; linea rostro-frontaii convcxiuscula; oculis diametro 10 circiter in longitudine capitis, 2^ in longitudine rostri , 1 in parte riclus posloculari; naribus anticis tubulatis; niaxilia superiore inferiore longiora; denlibus palatinis brevibus conicis , anlicis uni- et biseiiatis, posticis piuriseriatis, serie externa serie secunda brevioribus; larnina denlali palaliiia medio glabra ; denlibus nasniibus periphericis 4 ad 6 su- bulatis elongalis, mediis uniseriutis brevibus p. rn. 4; vouiere denlibus triserialis in thuruiam elongatam rostro breviorcin el dentes nasaias altingenlum disposilis , seriebus latoralibus brevibus, serie niedia 9 p. rn. tricuspidatis mediis elongalis; déiUibus infraniaxillaribus symphysi p. m. 16, serie externa p. m. 10 brevi- bus serie interna G p. m. subulatis elongalis; denlibus inframaxülaribus latcralibus anlicis biserialis, posticis

22

triseriatis, serie externa sursum spectantibus dentibus serie secunda brevioribus; rictu 2^ circiter in longitu- dine capilis; linea laterali lubulosa; pinna dorsaii supra aperturarn branchiaiern incipiente , corpora minus duplo huniiliore; anali in 4=» quinta parte 2ae quintae corporis parlis incipiente, corpora paulo plus duplo humiliore; pectoralibus rotundalis 2| in longiludine capilis; colore corpore superne aureo-viridi inferne di- lutiore; pinnis verticalibus viridibus nigro marginatis, pecloralibus viridibus vel nigricanlibus.

B. 20. D. 293 et 298. P. 14 ad 16. A. 233 ad 233 p. m. C 8 p. m.

Habit. Batavia, Singapore, in mari.

Longitudo 2 speciminum 335'" et 390'".

Aanm. Deze soort behoort tot de groep van Conger met groote driepuolige ploegbeens- en regtopstaande builensle onderkaakstanden. Voorts is zij kenbaar aan haren bollen snuit, betrekkelijk kleine bekspleet^ lange borstvinnen, kleinen kop, talrijke rug- en aarsvinstra- len, ecnreijige zijdelijke plocgbeenstanden, weinige peripherische neustanden enx.

De rugvin- en aarsvinslralen zijn dubbel, evenals bij Contjer talabon en Conger talabo- noïdes.

Het is mij tot nog toe niet gelukt meer dan Iwee specimina van Conger singaporensis te erlangen, waarvan ik het eene van Singapore ontving en het andere in de maand Julij 1832 te Batavia aantrof.

tt Cüput 6 ad 6'/3 in longitudine corporis; rictus 2'/^ in longitudine capitis; pinnac pectorales SV^ ad SV^ in longitudine capitis. D. 230 ad 270. A. 192 ad 224.

Conger bagio Cant. Mal. Fish. p. 316.

Cong. corpore valde elongato comprasso, alliludine 22 ad 17 in ejus longitudine, latitudina \\ ad \\ in Bjus altiludine; capita acute 6 ad 6^ in longiludine corporis; rostro acuto, apice carnoso , clavato, 3|- cir- citer in longitudine capilis; linea roslro-fronlali , apice roslri excepto, concaviuscula; oculis diametro 10 ad 11^ in longiludine capitis, 2| circiter in longitudine roslri, 1 ad 1| in rictus parte postoculari; naribus an- ticis tubulatis; maxiila superiora inferiore longiore; dentibus palatinis conicis brevibus, anticis uniseriatis, poslicis pluriseriatis, serie externa serie secunda brevioribus; lamina dentali palatina medio denticulis parcis vel nullis; dentibus nasalibus periphericis subulatis, elongalis, 4 ad 6, mediis brevibus uniseriatis p. m. 5; dentibus vomerinis tri- vel pluriseriatis, in Ihurmam elongatam dentes nasales attingentam rostro vix longi- oreni dispositis , seriebus lateraübus brevibus conicis, serie media elongalis tricuspidatis 6 ad lü; dentibus inframaxillaribus symphysi 14 ad 22, serie externa 6 ad 12 parvis, serie interna 8 ad 10 subulatis elonga- lis; dentibus inframaxillaribus lateraübus conicis et compressis, brevibus, anticis biseriatis , poslicis tri- vel quadriserialis , dentibus serie externa ereclis nee extrorsum spectantibus dentibus serie secunda conipressis minoribus; rictu longiludine 25 circiter in longitudine capilis; regione poslmaxillari poris seriatis notata; linea laterali lubulosa; pinna dorsaii supra vel vix ante aperturam branchialeui incipiente, antice corpore plus, poslice corpore minus duplo humiliore; pinnis pecloralibus acute rotundalis 'i\ ad 3| in longiludine capitis; anali poslice in 2" quinta vel antice in 3^ quinta corporis parte incipiente, corpore plus duplo hu- miliore; colore corpore superne olivacco-viridi inferne argenleo vel flavcscente-argenteo ; pinnis viridi-flaves- ccnlibus, verticalibus nigro limbalis.

2S

n. -20 vel -21. D. 230 ad 270. P. 14 vel 13. A. 192 ad 221. C. 10 p. m.

Synoii. Miiraena bagio Bucli. Ilam. Gang. Fish. p. 24. et p. 364.

Muraenesox trkuspidata MacCl. Apod. Fish. Béng. Calc. Journ. Nat. Hist. IV p. 409 tab. 21- fig. 1 , a, b.

Muraenesox Ilamiltonü MacCI. ibid. V p. 182 tab. 8 fig. 3 et p. 210.

Muraenesox bengnlensis MacCl. ibid. p. 182.

Congrils Iricuspulatus Richards. Iclith. of the Sulphur p. 103 tab. 51 fig. 2. Ichth. Eieb. Terr. p. 110.

Conger hnmo T. Schl. Faun. Jap. Poiss. p. 262 lab. 114 fig. 2.

Hamo Japonens.

Ho-shen Cliinens.

Ikan Putje hanipa Mal. Batav. Habit. Batavia, in mari. Longitudo 16 speciniinum 400'" ad 830'".

Aanm. Deze soort komt te Batavia weinig raiiider dikwijls voor dan Cowf/e/' talabonCuv., wordt door de Chinezen en Inlanders niet van Conger taJahon Cuv. onderscheiden en i.s even weinig gewild als voedingsmiddel. In de maag van cenige specimina vond ik nog volkomen goed herkenbare speeimina van Polynemus tetradactylus CV.^ Spratella iembang Blkr. en EnyrauUs Brownii CV., enkelen van meer dan 180" lengte^ doch allen zoo inde maag gelegen , dat de kop naar den anus was gekeerd.

OPHISL'RLS Blkr. (Ophisurus vel Ojjliiurus auct. ex par(e).

Pinnae dorsalis, analis^ pccforales. Cauda apice apfera. Dentes vomerini, nasales^ pala- linij inframaxillares.

Aanm. Onder Ophisurus begreep men vroeger alle soorten van Muraenoïden met vug-, borst- en aarsvinnen en vinloos staarleinde.

Naarmate men bekend werd met de talrijke soorten, welke deze kenmerken in zich vereenigden, ontdekte men verschillen, welke toeschenen cene splitsing in afdeelingen met den rang van geslachten Ie regtvaardigen.

SwAiKsow vormde uit eene soort van Ophisurus een nieuw genus, Lcptognathus, hetwelk hij kenmerkte, als bezittende zigtbare borstvinncn en verlengde, smalle, s])itse, met scherpe verspreide tanden gewapende kaken.

De heer J. MacClellai^d vormde een ander geslacht uit die soorten, bij welke de borst- vinnen naauwelijks waarneembaar zijn en noemde dit geslacht Ophithorax , terwijl hij on- der den geslachtsnaam Ophisurus liet plaats houden de soorten met kcgelvormigen kop, bij welke de bovenkaak langer is dan de onderkaak, de tanden kegelvormig zijn en in brecde banden geplaatst en de kieuwstralen talrijk en met die der hun tegenovergestelde zijde gekruist.

De keuze der kenmerken tot opstelling van de genera Leptognathus en Ophithorax was

24

niet gelukkig en heeft ook niet geleid tot eene algemeene aanneming dier geslachten.

Het schijnt mij echter toe, dat het geslacht Ophisurus inderdaad voor eene splitsing in geslachten vatbaar is.

Zoo komt het mij voor^ dat daarvan behoort afgescheiden te worden Ophisurus vimineus Richards. ^ bij welke soort de vertikale vinnen ontbreken^ en welke met evenveel regt af te zonderen is van Ophisurus, als Ichthyophis van Muraena. Ik stel voor die soort te brengen onder den geslachtsnaam Stethopterus, welk geslacht^ zich laat kenmerken als volgt.

Stethopterus Blkr. Pinnae pecforales tantum. Dentes nasales, palatini, infraraaxillares.

Na de aan- of afwezigheid van zekere vinnen komt, als gewigtige kenmerken opleverende, het taudenstclsel. Zeer opmerkelijk is de groote vcrscheidenlieid in het landenslelsel bij de Muraenoïden en vooral bij de geslachten CoiKjer , Ophisurus en 3Iuraena. Naar deze verscheidenheden alleen reeds laten zich meerdere soorten bepalen, doch die verscheiden- heid neemt bij enkele soorten een hooger karakter aan, zoodat men ligtclijk geneigd zou zijn, op grond daarvan, nieuwe genera ojï te stellen, indien niet allerlei overgangsvormen zich voordeden, die eene juiste diagnose der genera moeijelijk zouden maken. De soor- ten van Ophisurus mijner verzameling wijken ten dien opzigte zeer van elkander af en niets is gemakkelijker, dan ze door haar tandenstelsel van elkander te onderkennen, zoo- als hierboven uit het analytisch overzigt der hier beschrevene soorten reeds heeft kunnen blijken.

Eene zesde soort mijner verzameling, vroeger tot Ophisurus gerekend, heb ik gemeend tot een eigen geslacht te moeten brengen.

Niettegenstaande de bovenbedoelde aanmerkelijke verschillen in het tandenstelsel bij de verschillende soorten van Ophisurus , hebben zij toch daarin een kenmerk met elkander gemeen, dat de tanden, hoe afwijkende ook in gedaante, grootte en plaatsing, zich be- vinden op de neus-, gehemelte- , ploeg- en onder kaaksbeendere7i.

Bij een mijner soorten evenwel ontbreken de ploeg beens fanden, terwijl de overige been- deren getand zijn. Deze soort, Ophisurus fasciatus Lacép. (nee Richards.) heb ik daarom gcbragt tot een eigen geslacht. Lei ur anus , hetwelk aldus is te kenmerken:

Leiurainüs Blkr.

Pinnae dorsalis, analis, pectorales. Cauda apice aptera. Dentes nasales, palatini, in- framaxillarcs.

Ophisurus fasciatus Lacép. is de eenige mij bekende soort van Ophisurus, welke geene ploegbeeustanden bezit.

2S

De soorten van Ophisurtis , welker tandenslclscl bekend u, laten zich daarnaar op de volgende wijze ranjjschikken.

I. Dentes palalini uniseriati.

A. Dentes vomerini uniseriati

a, Dentes inframaxillares uniseriati.

Ophisurus jirolophus (Concjer urolophus T. Schl.), O. porpJnjreus T. Sclil. h. Dentes inframaxillares biseriati.

Ophisurus compar Richards.

B. Dentes vomerini biseriati vel subbiseriati.

a. Dentes inframaxillares uniseriati.

Ophisurus spadiceus Richards., O. versicolor Richards., O. macrochir B\kr., O. fasciatus Richards., O. (jrandoculis Cant.

b. Dentes inframaxillares subbiseriati.

Ophisurus colubrinus Richards.

II. Dentes palatini biseriati.

A. Dentes vomerini uniseriati.

a. Dentes inframaxillares uniseriati.

Ophisurus rcyius Shaw. , O. serpens Richards.

h. Dentes inframaxillares biseriati.

Ophisurus sxigillaius Piichards, O. ocellatus Richards., O. pfl?'i7i« Richards., O. diccllurus Richards. . O rostellatus Richards.

c. Dentes inframaxillares tri- ad quadriseriati.

Ophisurus viacrorhijnchos Blkr.

B. Dentes vomerini biseriati.

a. Denfes inframaxillares biseriati.

Ophisurus hyala Buch. Ham., O. maculosus Cuy. , O. i7i{er lincf us Wichards., O. rutidoderma Blkr. , O.' rutidodermato'idcs Blkr., O. wr? ?(/;««« J. MacCl.

C. Dentes vomerini triseriati.

a. Dentes inframaxillares biseriati.

Ophisurus paUensVK.ic\\a\-(Xs., O. hrevicepsVdzhcixAi. , O. luinhricoïdes VAkr.

D. Dentes vomerini quadriseriati.

a. Dentes inframaxillares biseriati.

26 Ophisurus MacClellandi Blkr.

E. Dentes vomerini multiseriati. a. Dentes inframaxillares hiseriati.

Ophisurus jjardalis Valenc.

III. Dentes palatini tri-^ quadri-vel plurlseriati. A. Dentes vomerini tri- vel pluriseriati.

a. Dentes inframaxillares tri- vel quadriseriati.

Ophisurus cancrivorus Ricliards.^ O. st?ie/iHs Richards., O. seOTtc??!c<»sRichards. O. boro Buch. Ilam., O. hypselopterus Blkr., O. baccidens Cant., O. uropterus {Conc/er uropterus T. Schl.)

I. Dentes palatini uniseriati, aequales^ acuti. Nares anteriores tubulatae. A. Dentes vomerini biseriati.

a. Dentes inframaxillares uniseriati^ aequales^ acuti; nasalis unicus.

t Pinnae pectorales 3 et paulo in longitudine capitis; dorsalis post pectorales, analis diametris capitis longitudinalibus S post rostri apicem incipicns. ó Corpus viride immaculatura.

Ophisurus macrochir Blkr.

Ophisur. corpore cylindraceo, valde elongato; capitc aculo convexo, plus Iriplo longiore quam alto; ocu- lis diametro 11 circiter in 'longitudine capitis, 2 circiter in longiludine roslri ; rostro acuto, convexo, 6 circiter in longitudine capitis, paulo longiore quam basi lato, apice vix carnoso; tubulis nasalibus oculo brevioribus ; rictu longe post oculum producto, 3 circiter in longitudine capitis; maxilla superiore inferiore multo breviore; dentibus omnibus brevibus , acutis, aequalibus, palatinis uniseriatis apicem seriei dentalis vomciinae altingenlibus, utroque latere p. m. 18; dente nasali unico; dentibus vomerinis p. m. 36 plurimis biseriatis posticis tantum uniseriatis; dentibus inframaxiiiaribus uniseriatis, utroque latere p. m. 2i; aper- tura brancliiali scmilunari; cute laevi; linea laterali vix conspicua poris distantibus leviter notata ; pinna dorsali dimidia capitis longitudine post aperturam brancliialem incipiente , corpore minus duplo humiliore; pectoralibus 3 et paulo in longitudine capitis, acute rotundatis; anali diametris capitis longitudinalibus 5 post rostri apicem incipiente, corpore minus duplo humiliore; colore corpore superne fuscescente-viridi, inferne flavescente-viridi vel aurantiaco; pinnis dorsali et pectoralibus viridibus , anali tlavescente vel auran- tiaco.

B. 22 vel 23. P. 14. D? A?

Eabit. Batavia, in mari.

Longitudo speciniinis unici ab apice rostri usque ad anum 145"'.

Aanm. Aan het cenige specimen dezer soort, in mijn bezit, ontbreekt een groot ge- deelte van den slaartj -oelkc ruim 4 kopslengten achter den anus afgebeten is en volko- picn geheeld, een' amputatiestomp vormende.

27

De heer RicHARDSon heeft het onderzoek der soorten van Ophiswus aanmerkelijk gemak- kelijker gemaakt door een artikel^ voorkomende in de ichthyolooie der reis van de sche- pen Erehus en Terror (pag. 97), aWaar hij de hem bekende soorten gerangschikt lieeft naar de verscheidenheden in haar tandcnstelsel. Daaronder komen slcchls 2 soorten voor met ecnreijigc of t\yeereijige (subbiserial) ploegbeens- en eenreijige gehemelte- en onder- kaakstanden , t. w. Ophisiiriis sjoac/icews Richards. en Ophisurus versicolor Richards. Rij deze soorten zijn de ploegbeenstanden echter niet volkomen tweereljig en zij verschillen boven- dien \ix\i Ophisurus viacrochir ;— Ophisurus spadiceus door afgcknotten snuit en lancetvor- mige, spitsige, 11-stralige borstvin en talrijker ncustanden; — Ophisurus versicolor door met 27 purperbruine ringen geteekend ligchaara^ talrijker neustanden (9), onmiddellijk achter de kicuwopening beginnende rugvin enz.

De soorten vermeld door den heer J. MagCleluhd^ in zijne verhandeling over de buikvinlooze visschen van Rengalen , zijn niet omschreven wat hun tandcnstelsel be- treft^ zoodat de bepaling daarvan mocijelijkcr is, te meer, daar ook aan het overige der beschrijvingen veel ontbreekt, llelzelfde is van toepassing op de soorten van Ophisurus , beschreven door Ruciianan Hamilton in zijn werk over de visschen van de Ganges. Van en- kelen dier soorten, zooals Ophisurus boro Buch. Ham.^ Ophisurus hyala Buch. Ilam. (Ophisurus rostratiis Buch. Ham. J. MacCI.^ en Ophisurus ininimus i.W. is het tandcnstelsel bekend geworden, hetwelk aanmerkelijk van dat van Ophisurus macrochir verschilt.

De overige soorten van Buchanaw Hamilton en den heer MacCleliahd verschillen, afgezien van haar tandcnstelsel, allen in meerdere of mindere mate van de bovenbeschrevene.

Zoo is bij Ophisurus harancha Buch. Ham. de anus U kopslengfen van de punt des snuits verwijderd en zijn de borstvinnen aanmerkelijk korter (te oordeelen naar de afl^ecl- ding dezer species in de lllustrations of Indian Zoölogy vol. I) en bezitten slechts 12 stralen.

Bij Ophisut'us vermiforviis J. MacCl. begint de rugvin met de geheele lengte vanden kop achter de borstvinnen (volgens de beschrijving, niet volgens de afbeelding) en heeft de borstvin 9 stralen.

Bij Ophisurus cmidafus J. MacGl. is de anus 4 kopslengïen achter de punt van den .snuit gelegen, zijn de rug- en aarsvinnen veel lager dan bij Ophisurus mncrochir en begint de rugvin een weinig meer achterwaarts.

In zijnen katalogus van Maleischc visschen beschrijft de heer Cantor 4 soorten van Ophisurus van Pinang en Singapore, t. w. Ophisurus haccidens Cant., Ophisurus boro Buch. Ham., Ophisurus (jrandoculis Cant. en Ophisurus breviceps Cant. Van die 4 soorten heeft slechts het tandcnstelsel van OpJiisurus grandoculis naauwe verwantschap met dat van Ophisurus macrochir , bestaande het evenzoo uit van voren tweercijige van achteren eenreijige ploeg- beenstanden en uit eenreijige gehemelte- en onderkaakstanden. Maar Ophisurus grandocu- lis heeft tevens 2-reijige neustanden ten getale van ongeveer 6, de bekspleet korter, den kop hooger, terwijl de rugviu er boven de borstvinnen begint en het kieuwvlies 31 stra- len zou hebbeu.

28

De Fauna japonlca bevat de bcsclirijvingen vau 3 soorten van Ophisurns , t. w. Ophisu- rits vrolophus (Conger urolophusT. Sclil.^;, OpJnsurus macroi'Jujnchos Blkr. (Ophisurus serpens T. SchlJ en Ophisurus porphyreus T. Sclil. Bij alle deze drie zijn de ploegbeenstanden eenreijifj, zoodat haar tandenstelscl reeds {jenoeg is^ om ze van Ophisums macrochir en van de hieronder beschrevene soorten Ie onderkennen.

II. Dentes palatini biseriafi.

A. Dentes vomerini uniseriati. Nares anteriores non tubulatae.

a. Dentes inframaxillares antici uniseriati^ postici tri-ad quadriseriati, acuti; nasales uniseriati acuti; nasales, vomerini antici symphysealesquc subulati, elongati. t Pinuae pectorales 6 in lonfjitudioe capitis; dorsalis post pectorales, analis antice in W^ octava corporis parte incipiens. ó Corpus viridcj immaculatum, altitudine SO circiter in ejus lougitudine. D. AGO. A. 273.

Ophisurus macrorhynclios Blkr.

Ophisur. corpore cylindraceo, maxime clongato, altiludinc 50 circiler in ejuslongitudine; capite acutissimo 13 circiter in longitadine corporis, plus triplo longiore qiiani allo; ocuiis diametro 10 circiter in longitudine capitis, 3 circiter in longitudine rostri, I5 ad 2 in rictus parte postoculari; rostro acuto, 3|- circiter in longitudine capitis, plus triplo longiore quam .basi lato et allo, apice curvato, clavato; rictu longitudine 2 in longitudine capitis; maxilla superiore inferiore breviore; dentibus acutis, postrorsum spectantibus; palati- nis anticis uniseriatis sub naribus anticis desinentibus, posticis biseriatis; dentibus serie externa 40 ad 50, dentibus serie interna brevioribus 20 ad 30; disco nasali dentibus 8 subulatis quorum 4 elongatis; vomere dentibus uniseriatis, anlicis subulatis elongatis p. m. 10, posticis mediocribus p. m. 28; dentibus inframaxil- laribus symphysealibus 8 p. m. subulatis quorum 4 elongatis, lateribus mediocribus anticis uniseriatis posti- cis tri- vel quadriseriatis, dentibus serie externa ceteris majoribus utroque latere p. m. 50; genis regioneque postmaxillai'i poris conspicuis notatis; naribus anlicis et posticis labiis perforatis non tubulatis , oculo magis quam rostri apici approximatis; corpore laevi; linea laterali tubulosa interne poris distanlibus notata ; pin- na dorsali dimidia capitis longitudine circiter post caput incipiente, antice corpore plus duplo , postice cor- pore minus duplo humiliore, apicem caudae versus desinente, ante finem emarginata; pectoralibus rotun- datis, 6 in longitudine capitis; anaü antice in 4^ octava corporis parte incipiente, dorsali altiore, ante finem emarginata, radio postico radio dorsali postico opposito; colore corpore superne fuscescenle-viridi interne argenteo vel margaritaceo; pinnis viridibus, verlicalibus fusco marginatis.

B. 19. D. 460. P. 15. A. 275.

Synon. Ophisurus serpens T. Sclil. Faun. jap. Poiss. p. 264 tab. 115 fig. 1.

Habit. Japonia, prope insulam Kaminoseki, in mari.

Longitudo speciminis unici 1380'".

Aanm. Vroeger hield ik deze soort, voornamelijk op het gezag- van de heeren Temmikck en ScHLEGEL voor dczclfdc als Ophisiiriis serpeiis L. Sedert heb ik haar naauwkeurig vergeleken met de beschrijving van Ophisurus serpens L. van den heer Richaudso?», voorkomende in

29

de ichthvologie van de reis der schepen Erebus en Tevror (pnff. lOS)^ en dit nader onder- zoek heeft er mij loe geleid, haar als eene eijene soort te beschouwen. Deze afsciieidiug grond ik voornamelijk op verschillen in het tandenstelsel^ waarvan een ovcrzigt hier volgt:

Ophisurus macrorhunclios Ophisurus serpcns L. (Volgens Richardsoiv).

Pcrij)herische neustandcn 8^ waarvan 4 lange S tanden.

Enkele overlangsche rei neus-

ploegbcenstanden. 88 landen 22 (anden.

Buitenste gehemelle-rei -40 — öO tanden 60 tanden.

Binnenste gehemelte-rei 20 — 30 tanden 12 tanden.

Zijdclijke onderkaakstanden een- tot vierreijig een- rcijig.

Evenwel zal eene nadere vergelijking van de Japansche met de Europcsclie soort wen- schelijk zijn ter bevestiging van de waarde dezer verschillen ^ temeer, daar ik slechts een en- kel specimen der Japansche soort heb kunnen onderzoeken. Ik kan overigens niet bepa- len in hoeverre Ophisurus rostratus Q(jr. (Voy. de Freijcinet tab. 51 fig. I) als dezelfde of als eene van Ophisurus inacrorhynchos verschillende soort is te bcschouAven. Bij Ophisurus rostratus QG. schijnt echter een grooter gedeelte van den staart vinloos te zijn en de rug- vin voor het einde der aarsvin te eindigen.

De rug- en aarsvinstralen van Ophisurus macrorhynchos zijn dubbel, evenals die van mijne soorten van Congcr. Zulks verhoogt nog de groote verwantschap, welke deze spe- cies met die soorten van Conger heeft.

B. Dcnles vomerini biseriati. Nares anteriores tubulatae. a. Dcntes inframaxillares et nasales biseriati.

t Pinnae pectorales 6'/, circiler in longiludine.capitis; donsalis longe ante aper- turam branchialcm, analis in initio 2" quintae corporis partis incipiens. ó Corpus altitudine 44 p. m. in ejus longitudine^ rubescens, maculis magnis nigricanlibus rotundis in series 3 longitudinales dispositis. D. SlO. A. 318.

Ophisurus macidosus Cuv. Règne anim. Richards. Ichlh. Ereb. Terr. p. 102. Bikr. Nat. Tijdschr. N. lud. II p. 238.

Ophisur. corpnre cylindraceo, maxime elongato, altitudine 44 p. m. in ejus longitudine ; capite acuto, valde convexe, 17 circiter in longitudine corporis, triplo fere longiore quam alto; rostro acuto, valde con- vcxo, apicc carnoso, 5 et paulo in longitudine capitis, oculo minus duplo longiore, aeque longo circiter ac basi lato ; oculls diametro 8 circiter in longitudine capitis; tubulis nasalibus oculis non vel vixbrevioribus, apice emarginatis; rictu vix post oculum producto, 3J- circiter in longitudine capitis; maxiila siiperiore inferiore multo longiore; denlibus omnibus biseriatis, .subacqualibus, conicis, acutiusculis; dentibus palatinis apicem seriei dentalis vomerinae altingentibus, utFoque latere p. m.- 32; vomerinis omnibus biseriatis p. m. 32; nasalibus 6 dentibus ceteris paulo inajoribus in series 2 divergentes dispositis; inframaxillaribus omnibus biseilatis, utroque latere p. m. 32, serie exlerna serie interna et sympliysealibus lateralibus majoribus; apertura branchiali se-

50

milunan'; cute laevi; linea laterali poris distantibus notata; cauda apice compressa; pinna dorsali verlice Jonge ante aperturam branchialem incipiente et ad apicem caudae desinente , corporc duplo circiter humi- liore; pinnis pectoralibus rotundatis , (ii circiter in longitudine capitis ; anali in initio S^^e quintae corporis partis incipiente, corpore triplo buiniliore, ad apicern caudae desinente, radiis posticis radiis dorsalibus pos- ticis subopposilis; colore corpore rufescente, pinnis viridi ; corpore niaculis magnis rotundis et oblongis nigricantibus, in series 3 longitudinales disposilis.

B. 23 p. m. D. 510 p. m. A. 318 p. m.

Synon. Ophisure opliis Lacép. Poiss. II tab. 6 fig. 2 (nee DIocii. al.).

Habit. Banda Neira, in mari.

Longiludo spcciminis unici 520"'.

Aanm. De afbeeldinn- van LAcÉPÈnE is, wat habitus betreft, zeer goed, maar de borst- vin is er niet aangeduid en de rugvin begint er te ver achterwaarts. In den nieuwcren tijd heeft de heer Riciiardsoji deze soort nader beschreven, doch slechts onvolledig. Hij maakt melding van slechts IS borstvinstralen en geeft de getallen der rug- en aarsvinstra- len niet op, evenmin als die van de overige talrijke door hem beschrevene Muraenoïden.

tt Pinna dorsalis post aperturam branchialem, analis postice in anteriorc tcrtia vel antice in S'"* terlia corporis parte incipiens. ó Pinnae pectorales 3 circiter, rictus vix post oculum productus 4 in longitu- dine capitis; caput 21 '/o p m. in longitudine corporis. 9 Corpus viride immaculatum, allitudinc S4 circiter in ejus longitudine. D. 472 p. m. A. 811 p. ra.

Ophisuriis rutidoderma Blkr.

Ophis. corpore valde elongato cylindrico, 54 circiter in ejus longitudine; capite convcxo acuto, 21^ circi- ter in longitudine corpoiis , triplo circiter longiore quam alto ; oculis diametro 12 circiter in longitudine ca- pitis, 2 circiter in longitudine roslri; rostro acuto, convexo, vix longiore quain basi lato, apice parum car- noso; tubulis nasalibus oculis brevioribus; rictu vix post oculos producto, 4 in longitudine capitis; labio superiore subpapillato; maxilla superiore inferiore multo longiore; dentibus omnibus conicis acutiusculissub- aequalibus; palalinis apicem seriei dentalis voiiieriune attingontibus , biseriatis , serie extcriia ulroque latere p. m. 16, serie interna utroque latere p. m. 7; vomcrinis biseriatis p. m. 2'(-, anlii;is dcnles nasales non at- tingentibus; nasalibus 5 vel 6 in series 2 parallelas dispositis; inframaxillaribus biseriatis, serie externa p. m. 20, serie interna p. m. 12; apcrtura branchiali semilunari; cute laevi, longitudinaliter rugosa; linea laterali poris distantibus conspicua; cauda apice conica subcompressa; pinna dorsali | capitis longitudinis post aper- turam branchialem incipiente, corpore triplo fere humiliore, postice non emarginata, ad apicem caudae desi- nente; pinnis pectoralibus aculiuscule rotundatis, 3 circiter in longitudine capitis; anali postice in anteriore tertia vel in initio 2^^ tertiae corporis parlis incipiente, corpore plus duplo humiliore, postice non emargi- nata, radiis posticis radiis dorsalibus posticis oppositis; colore corpore supcrne olivaceo-, inferne dilute vi- ridi; pinna dorsali aureo-viridi fusco marginata; pectoralibus aurantiaco-viridibus ; anali flavescente-viridi.

B. 26. D. 472 p. m. P. 13. A. 311 p. m.

Habit. Batavia, in mari.

Loiigitudo speciminis unici 9'i0."'

31

Aanm. Wat liaie denlilie belieft behoort deze soort tot de groeji van Ophisurus macu- losus CV., dat is lot die {jroep, bij welke de jjehemelte-^ neus-^ en onderkaukstanden in twee reijen zijn geplaatst en tot Avelke ook Ophisurus intcrtinctus Richards. en Ophisurus mininuis J. MacCl. behooren. Van Ophisurus hy al a verschilt zij door veel slanker ligchaani en zeer verschillende getallen der vinstralen^ welke van Ojo/imwu5 /i?/oZa opgegeven worden te zijn D. 230 — 240. P. 8. A.. 170. Ophisurus intertinctus Richards. wijkt ook in meerdere opzigten van boven beschrevene species af_, zijnde er de neustandcn ten getale van 8^ waarvan S rondom de neusplaat en 8 grootere inliet midden der neusplaat ingeplant ^ de voorste on- derkaakstanden langer dan de overige, de onderkaak niet merkbaar kor Ier dan de boven- kaak, de beksplcet wijder, het ligchaam met zwartachtig bruine vlekken geteekend enz. Bij Ophisurus viinimus J. MacCl. gaat, volgens de afbeelding van den heer MagClelawd te oor- deelcn, de hoogte des ligchaams slechts ruim 30 maal in zijne lengte, reiken de neustan- dcn tot aan de ploegbeens- en gehemelte-tanden en begint de rugvin verder achterwaarts.

Enkele andere Indische soorten, welker tandenstelsel niet beschreven is, zooals Ophisu- rus rcrmiformis J. MacCl., Ophisurus harancha Buch. Ham., zijn toch door andere ken- merken van Opliisurus rutidoderma onderscheiden, door betrekkelijk langcren kop, min- der rank ligchaam, meer voor- of achterwaartsch begin der rugvin, verschillen in de getal- len der vinstralen enz.

óó Pinnae pccforales 4 fere, rictus longe post oculum productus 3 p. m. in lon- gitudine capitis; caput 13 circiter in longitudine corporis. o Corpus viride, allitudine 48 p.m. in ejus longitudine. D. 47ö p m. A, 310p.m.

Ojyhisurus rutidodermatoïdes Blkr.

Ophisur. corpora valde elongato cylindraceo, allitudine 45 circiter in ejus longitudine; capite convexe, acute, IS circiter in longitudine coipoiis, triplo circiter longiore quam alto; oculis diametro 12 circiter in longitudine capitis, 2 circiter in longitudine rostri ; rostre acuto convexo, longiore quam basi late, apice parum carneso ; tubulis nasalibus oculo brevioribus; riclu longe post oculos producte 3 circiter in longitu- dine capitis; labie superiore subpapilialo; maxilla superiore inferiore multo longiore; dentibus omnibus co- nicis, acutis , eurvatis, subaequalibus; palatinis apiceni seriei dentalis vomerinae attingentibus, biserialis, se- rie externa ulroque latere p.m. 23, serie interna utroque latere p. m. 13; vomerinis p.m. 30, anticis bise- rialis, posticis 9 p.m. uniseriatis, anticis denles nasales non attingentibus; nasalibus 4' p. m. biserialis; in- framaxillaribus biserialis, serie externa ulroque latere p.m. 30, serie interna ulroque latere p. m. 20; aper- tura branchiali semilunari; cutelaevi, longiludinaliler rugesula ; linea lalerali poris distantibus conspicua ; cauda apice cempressa ; pinna dorsali ^ capitis longitudinis post aperturam branchialem incipiente, corpore triplo circiter humiliore, pestice non emarginata, ad apicem caudae desinente; pinnis pecloralibus rotundatis 4 fere in lon- gitudine capitis; anali pestice in la tertia corporis parte incipiente, corpore plus duplo humiliore, poslice non emarginata, radiis posticis radiis dorsalibus posticis oppositis ; colore corpore pinnisque viridi; dorso viridi profundiore nebulato; pinnis dorsali et anali fusco vel nigricante marginalis.

B. 26. D. 475 p. m. P. 13 p. m. A. 310 p. m.

S2

Habit. Batavia, in marl. Longitudo speciininis unici 610'".

Aanm. Deze soort is zeer na verwant aan Ophisurus rutidoderma Blkr. en bij eene op- pervlakkige -vergfelijkingf hield ik haar er zelfs voor idenlisch mede, zoowel wejjens overeen- komst in gedaante en kleuren, als in die der getallen van de vinslralcn en in hel landenstei- sel. Vergelijkt men eclrler beide mijne specimina naauwkeurig, dan blijkt het^ dat bij Ophi- surus rutidoderma het ligchaam slanker, de kop belrekkelijk veel korter, de bekspleet veel kleiner is, de tanden aanmerkelijk minder talrijk zijn, de rugvin verder achter den kop begint en de borstvinnen slechls ongeveer 3 maal gaan in de lengfc van den kop, alle welke Terscliillen zich niet laten verklaren uit verschillende leeftijdstocstanden.

C. Denfes vomerini triseriali, acuti. Nares anteriores tubulatae. a. Dentes iuframaxillares et nasalcs biseriati, aculi^ aequales.

t Pinnae pectorales 3 circiler in longltudine capilis; dorsalis paulo post pectora- les, analis prope inifium 2^« tertiae corporis partis incipiens; caput 17 p. m. in longiludine corporis. ó Rictus longe post oculum productus 3 circiler in longiludine capilis.

9 Corpus viridc immaculatum, altitudine 74 p, ra. in cjus longiludine D. 480 p. ni. A. 206. p. m.

Ophisurus luinbricoïdcs Blkr.

Ophisur. corpore cyliiidraceo , maxime elongafo , alli'udine 74 p. m. in cjus longiludine; capite acute, Iconvexo , 17 circiter in longltudine corporis, plus triplo longiore quam alto; oculis diametro 12 circiter in tongitudine capilis, 2 circiter in longiludine rostri ; rostro acuto, convexo, 5 ad 6 in Fongitudine capilis, vix longiore quam basi lato, apice parum carnoso; tubulis nasalibus oculo brevioribus; rictu longe post oculos producto, 3 circiter in longiludine capitis; maxilla superiore inferiore multo longiore; dentibus om- nibus conicis, acutls, aequaiibus; palatinis apicem seriei dentalis vomerinae atlingentibus, biseriatis serie ex- terna utroque latere p. m. 16, serie interna utroqiie latere p. m. 4.; vomerinis triseriatis p, m. 42, serie media scriebus lateralibus brcviore dentibus p. m. 6, seriebus lateralibus singulis dentibus p. m. 18; den- tibus nasalibus ceteris brevioribus, 4 ad 6, biseriatis seriebus parallelis; dentibus inframaxillaribus biseriatis, serie externa utroque latere p. m. 23, serie interna utroque latere p. m. 16; apcrtura branchiali semi- lunari; culo laevi; linea laterali valde conspicua tubulis seriatis notata; cauda apice compressa ; pinna dorsali diniidia capitis longiludine post aperlnram branchiaiem incipicnle, corpore minus duplo bumiliore , ad apicem caudae dcsinente; pinnis pectoralibus 3 circiter in longiludine capitis; anali prope inilium 2ae tertiae corporis partis incipiente, corpore paulo vel vix humiliore , radiis poslicis radiis dorsalibus posticis oppositis; colore corpore pinnisque viridi.

B. 23 ? D. 430 p. m. P. 13. A. 286 p. m.

Synon. Ophiurus hreviceps Cant. Mal. Fisb, p. 326 tab. 5 fig. 4 (dentes)? (nee Richards.).

Longitudo speciminis unici 410'".

33

Aanm. Onder de talrijke soorten van Ophisurus , beschreven door den heer Richaro- sos , zijn er slechts twee met driereijifje ploegbeens- en tweereijigfe gehemelte- en onder- kaakstanden, f. w. Ophisurus breviceps Ricliards. en Ophisurus pallens Richards.

Ophisurus breviceps Richards. verschilt van Ophisurus lumbricoules door stompen kop_, zeer korte klapvliesvormige borslvinnen^ voor de kieuwopening beginnende rugvin, cirkel- vormige groep stompe neustanden, in eeue enkele rei eindigende ploegbeenstanden, enz. Bij Ophisurus pallens Richards. begint de rugvin met de geheele kopslengte achter de kieuwopening, zijn de rug- en aarsvinncn laag en de onderkaakstanden slechts van voren tweereijig.

Ophisurus breviceps Cant. is blijkbaar eene andere soort als Ophisurus breviceps Richards., zoodat hare naam veranderd zal behooren te worden. De beschrijving van den heer Cantor past vrij naauwkeurig op de bovenstaande, zoowel wat tandenstelsel als overige karakters betreft, zoodat zij waarschijnlijk tot dezelfde soort behoort.

Deze species is vooral merkwaardig door haar slank wormvormig ligchaam. Zij is daar- door zeer verwant aan Ophisurus vermiformis MacCl. doch bij deze begint de rugviu verder achterwaarts, gaan slechts 9 stralen in de borstvin en is de rug met donkergroen gevlekt.

D. Dentes vomerini quadriseriati, acuti. Nares anteriores tubulatae. a. Dentes infram;ixillares et nasales biseriati, acuti.

t Pinua dorsalis post aperturam branchialem, analis propc initium 2»^ tertiae corporis parlis incipiens; pectorales 3 circiter in longitudinc capitis; caput 16'/2 P- m- ÏD longitudine corporis. ó Rictus post oculum productus vix plus quam 3 in longitudine capitis.

9 Corpus viride, immaculatum, altitudine 43 p. m. in cjus longitudine. D. 437 p. m. A. 284 p. m.

Ophisurus MacClellandi Blkr. ^.,.

Ophisiir. corpore valde elongato cylindraceo, altitudine 45 circiter in ejus longitudine; capite coiivexo , acute, lOft circiter in longitudine corporis, triplo circiter longiore quam alto ; ocuiis diametro 10 circiter in longitudine capitis; rostro acute convexo, oculo minus duplo longiore, vix longiore quambasi lato,apice parum carnoso; tubulis nasalibus oculo brevioribus; rictu post oculos producto, vix plus quam 3 in longitu- dine capitis; labio superiore subpapillato; maxilla superiore inferiore multo longiore; dentibus omnibus co- nicis, acutis, curvatis, subaequalibus ; palatinis apicem seriei dentalis vomerinae attingenlibus biseriatis, serie externa utroque latere p. m. 20, serie interna utroque latere p. m. 12; vomerinis p. m. 36, anticis qua- driseriatis posticis uniseriatis, anticis dentes nasales non attingenlibus; dentibus nasalibus 5 vel Gin series 2 parallelas dispositis; infiamaxillaribus biseriatis, serie externa p. m. 26, serie interna p. m. 16; apertura branchiali semilunari; cute laevi longitudinaliter rugosula; linea laterali poris distantibus conspicua; cauda apice compressa; pinna dorsali | 'capitis longitudinis post aperturam branchialem incipiente, corpore triplo circiter humiliore, postice emarginata, ad apicem caudae desinente; pinnis pectoralibus rotundatis 3 circiter

34

in longitudiiie capitis; anali postice in la tertia vel antice in 2a tertia corporis parte incipiente, corpore plus duplo humiliore , postice leviter emarginata, radiis posticis radiis dorsalibus posticis opposilis; colore capite et dorso profunde viridi, ventre flavescente-viridi; pinna dorsali viiidi fusco marginata; pectoralibus viridibus; anali aurantiaco-llava.

B. 26. D. 437 p! m. P. 13. A. 28i p. m.

Habit. Batavia, in mari.

Longitndo speciminis unici 580'".

Aanm. OjMsurus ruiidoderma , Ophisurus riitidodermatoides en de bovenbeschrevene Ophisurus ontdekle ik alle drie in de maand Junij 1832 te Batavia^ en liunrie groote over- eenkomst in habitus deed ze mij aanvankelijk beschouwen als tot eene zelfde soort te be- hooren. Boven heb ik reeds aangetoond^ dat de beide eerstgenoemden door wezenlijke ken- merken van elkander verschillen. De hier besclircvene is van die beiden het naast ver- want aan Ophisurus rutidodermafoïdes, docli bij weinig verschil in lengte, verschillen de getallen der vinstralen aanmerkelijk, hebbende Ophisurus rutidodermatoïdcs , D. iTS p. m. A. 310 p. m, en voorts de ploegbecnslanden op 4 reijen geplaatst, de gehemelte- en onderkaakstanden talrijker, de borstvinnen korter, den kop betrekkelijk langer enz. Wegens haar tandenstelsel behoort Ophisurus 3IacClellandi tot eene eigene groep, van welke mij nog geene andere vertegenwoordigers bekend zijn. Ik heb liareu naam ontleend aan den heer J. MacCieilakd, die door zijne verhandeling over de buikvinlooze visschen van Bengalen, veel aan de kennis van deze afdeeling der ichthyologie heeft toegebragt.

lU. Dentes palatini quadriseriati, obtusi.

A. Dentes voraerini pluriseriati, grnnulati, dentibus nasalibus contiguis.

a. Dentes inframaxillares et nasales quadriseriati, granulati, nasales majores.

t Pinnae pecforales 4 in longitudine capitis; dorsalis j)ost pectorales, analis an- tice in 3« sexta corporis parte incipiens; caput 12 p. m. in longitudine corporis. ó Rictus post oculum produclus, S fere in longitudine capitis.

9 Corpus viridc immaculatum , altitudine 46 p. m. in ejus longitudine. D. •386. A. 261.

Ophisurus hypsclopierus Blkr. Nat. Tijdschr. N. lud. Il p. 69.

Ophisur. coi'pore cylindraceo, maxime elongato. altitudine -^6 p. m. in ejus longiludine; capite acuto convexo , corpore non latiore , 12 fere in longitudine corporis, quadruplo longiore quam alto ; oculis dia- metro 15 circiter in longitudine capitis, 2 circiter in longitudine rostri ; rostro acuto, convexo, 71 circiter in longitudine capitis, aeque longo ac basi lato. apice parum carnoso ; tubulis nasalibus oculo vix brevio- ribus; rictu longe post oculos producto, 3 fere in longitudine capitis; maxilia superiore inferiore multo longiore; dentibus omnibus granulatis; palalinis apicern seriei deiitalis vomcrinae et dentes nasales attingen-

35

tibiis , quadrisen'atis , aeqiialibus; nasalibus 12 quadriseriatis dentibus ceteris majoribus; vomerinis plurise- rialis, in thurmam elongatani lamina dentali palatina miilto longiorem dispositis; inframaxillaribus quadri- seriatis, seriebus lamina dentali palatina longioribus ; apertura branchiali semilunari ; cute laevi ; linea late- rali nucha incipiente, velde conspicua, lubulosa ; cauda conica; pinna dorsali dimidia capilis longitudine post aperturam brancliialem incipiente et prope apicem caudae desinente, medio corpore vix huiniliore; pinnis pectoralibus rotundatis , capite quadruplo brevioribus; anali antice in 3^1 sexta corporis parte incipiente, medio corpore vix humiliore, radiis posticis radiis dorsalibus posticis oppositis; colore corpore dilute viridi, pinnis (lavescente.

B. 31 p. m. D. 386. P. 12. A. 261.

Habit. Bandjermassing, Borner» austro-orientalis, in fluviis.

Longitudo speciminis unici 640'".

Aanm. In het reeds aangehaalde systematische overzigt der soorten van Ophisurus van den heer Richardsok worden slechts U soorten vermeld als te behooren tot de groep met stompe drie- of veelreijige tanden in de verschillende beenderen der mondholte^ t. vr. Ophis- urus cancrivoriis Richards. , Ophisurus sinensis Ricliards. , Ophisui'us semicinctus Richards. en Ophisurus boro Ham. Buch. De heer Castor deed nog een vijfde soort kennen^ vv^elke hij onder den naam van Ophiurus baccidens beschreef.

De verschillen, welke de genoemde S soorten aanbieden^ vergeleken met Ophisui'us hypselopterus , zijn voornamelijk de volgende:

Ophisurus cancrivorus Richards. Tandplaten van gehemelte- en ploegbeen van gelijke

lengte. Het ligchaam betrekkelijk veel hooger, de kop langer en de vinnen lager.

De rugvin begint boven de borstvin, welke 16 stralen heeft. Ophisurus sinensis Richards. verschilt naauwelijks van Ophisurus cancrivorus, en is

misschien dezelfde soort. Ophisurus semiciiictns Richards. Neustanden meer dan 30, op eene langwerpig eironde

schijf geplaatst. Ploegbeenstanden, de voorste en achterste tweereijig, de middelste

vierreijig. Ligchaam met 18 dwarsche banden. Ophisurus boro Buch. Ham. Ploegbeens-, gehemelte- en onderkaakstanden gewoonlijk in

drie onregelmatige rcijen. Kop 6V2 tot lOV, maal in de lengte des ligchaams. D.

SIS ad 3lil8. A. 20S ad 244. Ligchaam betrekkelijk hooger dan bij Opjhisurus hyp- selopterus. Rugvin niet uilgerand. Ophistcrus baccidens Cant. Tanden der cirkelvormige neusplaat door eene gladde ruimte

van de ploegbeenstanden gescheiden. Kop 8 tot 9 maal in de lengte des ligchaams.

Rugvin boven de borstvin beginnende. D. 259 ad 271. A. 167 ad 180.

Ik beschreef Ophisurus hypselopterus reeds als eene nieuwe soort in mijne » Derde bij- drage tot de kennis der ichthyologische fauna van Borneo,"' opgenomen in den 2den jaar- gang (18S1) van het Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch Indië, hoezeer toen nog slechts voorwaardelijk als nieuw, omdat ik toen nog niet in het bezit was der beschrijvingen van

36

de soorten van dit geslacht, waargenomen door den heer RiCHARnsow. Het blijkt mij thans. dat de bovenoemde verwante soorten inderdaad van haar verschillen.

LEllIRANUS Blkr.

I. Dentes palatini inframaxillaresque uniseriati, nasales biseriati.

A. Pinnae pectorales 7 in longitudine capitis, dorsalis supra pinnas pectorales inci- picns. a. Corpus altifudine 48 p. m. in ejus longitudinc^ fasciis transversis fuscis 2S vel 26. D. 410 p. m. A. 190 p. m.

Leiuranus Lacepedii Blkr.

Leiuran. corpore cylindraceo, maxime elongato, altiliidine 48 p. m. in cjus longitudine; capite acuto, convexe, l^g circiter in longitudine corporis, plus Iriplo iongiore quam alto; oculis diametro 11 circtter in longitudine capitis, 2 circiter in longitudine rostri; rostro acuto, convexo , 5 circiter in longitudine ca- pitis, paulo Iongiore quam basi lato, apice carnoso; tubulis nasalibus oculo vix brevioribus; maxilla supe- riore inferiore duplo circiter Iongiore; rictu paulo post oculum producto, ab apice rostri usque ad angulum oris 3 et paulo in longitudine capitis; dcntibus acutis postrorsum spectantlbus, aequalibus; palatinis infra- maxillaribusque uniseriatis, palatinis utroque latere p. m. 10 anticis arcum efficientibus ; dcntibus nasalibus biseriatis p. m. 4a dentibus palatinis spatio glabro remotis; dentibus inframaxillaribus utroque latere p. m. 12; aperlura branchiali semilunari; cute laevi; linea laterali tubulosa, valde conspicua; cauda apice com- pressa; pinna dorsali supra apicem pinnae pectoralis incipiente, corpore triplo humiliore, postice emarginata, ad apicem caudae desinenle; pinnis pectoralibus rotundatis 7 circiter in longitudine capitis; anali antice in 3^1 quarta corporis parte incipiente, corpore duplo circiter humiliore, postice emarginata, radiis posticis radiis dorsalibus posticis oppositis ; corpore pinnisque llavis , fasciis latis fuscis transversis 23 vel 26 spatiis intermediis latioribus, la rostrali, 2'» oculari, 3^ et 4a branchialibus.

B. 26. D. 410 p. m. P. 10. A. 190 p. m.

Synon. Opliisurus fasciatus Lacép. Poiss. IV p. 686 (nee Ricliards.) Ophisure fascé Lacép. ibid.

Habit. Sibogha, Sumatrae occidentalis, in mari.

Longitudo speciminis unici 462'".

Aanm. De korte beschrijving van Lacépède past volkomen op mijn specimen. Ophisurus fasciatus Richards. (Muracna fasciata ïliunb. ^ Gymnotlwrax fasciatus BI. Schn. ':^ Ophis- urus allernans QG.) is eene geheel andere soort, met tweereijige j)loegbeenstanden, die tot aan de tanden der neusplaat reiken, met zeer kleine borstvinnen welker stralen on- der eene gewone lens niet ziglbaar zijn, met 83 blaauwachlig-grijze ringen om het lig- chaam enz.

DALOPHIS Rafin. Pinnae dorsalis, analis. Pinnae pectorales nullae. Cauda npice apicra. Dentes palatini,

37

nasales^ vomcrini^ infraniaxillarcs. Aperturae branchialcs lineae rostro-ventrali approxi- malac.

I. Dcnlcs vomeiini et nasalcs biscriati^ palafini et inframaxillares uniseriali^ omiies acuti. A. Pinna dorsalis vcrlice paulo post ociilos incipiens, postice non emarginala.

a. Corpus alliludine 8U p. m. in ejus longitudine^ fuscuin_, maculis mnguis irre- gularibus flavis. D. 510 p. m. A. 173 p. m.

Dalophis mnrmorata Blkr.

Daloph. corpore valde elongato, compresso , altitudine 38 p. m. in rjus longitudinc, latitudine paulo post apertuiain brancliialem 2 in ejus altitudine; capife acute, convexe, 15 ad 16 in longitudine corporis; alti- tudine capitis 2| ciiciter in ejus longitudine; oculis diametro 16 circiter in longitudine capitis; rostro acuto convexo, apice carnoso, ocuio duplo longiore; naribus onanibus tubulatis, posticis labiis perforatis, tubulis anticis tubulis posticis longioribus; inaxilla superiore inferiore multo longiore; rictu post oculos producto, ab apice rostri usque ad angulum oris 4 in longitudine capitis ; dentibus conicis, acutis, subaequalibus, postrorsum spectantibus; palalinis uniseriatis apicem seriei dentalis vomerinae attingcntibus, utroque latere p. m. 12; nasalibus 4 biserialis, spatio glabro a dentibus vomero-palatinis remotis; vonierinis anticis 10 vel 12 biseriatis, poslicis 3 vel 4 uniseriatis; infrainaxillaribus uniseriatis ulroque latere p. m. 12; apertura brancliiali semilunari, magna; cute laevi, venuiosa; linea laterali poris distantibus nolata; pinna dorsali ver- tice supra angulum oris incipiente, altitudine maxima corpore minus duplo liumiliore, postice non emargi- nala, ad apicem caudae desiiiente; pinna anali 3 fere in longitudine corporis, dorsali luiiniliore, radiis pos- ticis radiis dorsalibus posticis oppositis; capite fusco et flavo marmorato et variegato; corpore pinnisque fuscis maculis magnis irregularibus flavis.

B. 23. D. 510 p. m. A. 175 p. m.

Habit. Sibogha, Sumatrae occidentalis, in mari.

Longitudo speciminis unici 868'".

Aanm. Deze fraaije soort laat zich lot gecne der van Dalophis bekende species terugf- brcngen. Zij is merkwaardig door baar sterk zamengedrukt ligchaam^ boven den bekhoek beginnende liooge vugvin en betrekkelijk korte aarsvin.

Dalophis orienfalis MacCl. (Manti bukaro paumu Russ. Gorom. Fisb. fig. «7)^ heeft een rolrond ligcliaam en den anus in het midden der lengte van het ligchaam geplaatst.

De heer Catntor heeft het eerst eene soort van Dalophis van den Indischen Archipel be- kend gemaakt in zijne «Galalogue of Malayan Fishes." Ook deze soort ^ Dalophis anceps (1. c. tab. 6)^ wijkt zeer van Dalophis marmorata af, in vorm van ligchaam, kleuren, gelalbn der vinstralcn, lengte en hoogte der rngvin, tandenstclsel enz.

De heer J. MacClellai^d brengt nog lot Dalophis drie Rüppellsche soorten van Muraena t.w. Muraena reticulata P^üpp. , Dluvacna (jcoinetrica Rii|)p. en Muraena tigrina Rüpp. Het komt mij evenwel voor, te oordeelen naar de afbeeldingen en besclirijvingen van den heer Rufpell, dat deze soorten inderdaad tot Muraena behooren, en dat alzoo de bewe- ring van den beer MacClellasd nog bevestigd dient te worden.

S8

ML'RAENA {Muraenophis Lacép.^ Gijmnotlwrax BI.)

Pinnae dorsalis, analis, caudalis. Pinnac pectorales nullae. Dcnles palalini; nasales, Yomeriiii, inframaxillares.

Aanm. De borstvinlooze Muraenoïden zijn niet minder talrijk dan de borstvindragende, en vertoonen even zoo groote verscheidenheden in hunnen bouw. Men Iieeft daarom in den jongeren lijd getracht deze Muraenoïden nog in andere geslachten te splitsen ^ doch deze proeven zijn niet alle even gelukkig uilgevallen.

Lagéi'Ède bragt tot zijn geslacht Muraenophis alle de soorten, welke tegenwoordig onder den geslachtsnaam Bluraena geplaatst zijn, en stelde twee nieuwe genera voor^ welke hij Gyinnomuraena en Bluraenoblenna noemde. Gymnomuraena kenmerkte liij door de aficezigheid van rug- of aarsvinnen of door zeer lage naauwclijks u-aarneembare rug- en aarsvinncn ; — Bluraenoblenna daarentegen door volstrekte afwezigheid van vinnen. Het valt in het oog, dat de kenmerken, aan Gymnomuraena gegeven, te onbepaald zijn; en inderdaad, bij de groote verscheidenheden in hoogte der rug- en aarsvinnen bij Bluraena zou het moeijelijk zijn te bepalen, wanneer die vinnen laag genoeg zijn om de soort tot het genus Gymnomuraena te brengen. De karakters van Bluraenoblenna zijn beter geko- zen, zoodat er geene reden bestaat, om dat genus niet te behouden. Ik zie allhans niet in, waarom deze naam later door dien van Ichthyophis is vervangen. De heer Lesson, die het geslacht Ichthyophis opstelde in de zoölogie der reis van de Coquille, grondt dit genus, eveneens als LacÉPÈoE Bluraenoblcnna , op de afwezigheid van alle vinnen en cylindrischen vorm des ligchaams, terwijl hij als verdere karakters daar nog bij voegt, dat de oogen met de gemeenschappelijke huid zijn bedekt, de kieuwopeningen aan de zijden geplaatst en ei- rond en de tanden scherp. Daar alzoo aan LiCÉpÈDE de prioriteit der vorming van dit geslacht toekomt, schijnt het billijk, den door hem gekozen' naam, al i-^ die welligt min- der gelukkig zamengesteld, te behouden.

Nog voor dat Lacépbde zijne geslachten Muraenoblenna en Gymnomuraena be.'^chreef maakte Bloch, in het Ode deel zijner » Naturgeschichte der auslandischen Fische" een ge- slacht bekend, hetwelk hij Sphagehrayichus noemde en kenmerkte, door de plaatsing der beide kieuwopeningen onder aan den hals en de afwezigheid van alle vinnen. Later bragt men soorten tot dit geslacht, welke volgens de door Biocn gegevene diagnose, volstrekt niet daartoe behoorden en in Cuvier's Règne animal vindt men daartoe gebragte soorten vermeld met rug-, aars- en borstvinneu. Alle de tot Sphagebranchus gebragte soorten schijnen in de geslachten Ophisurus, Dalophis , Itluraena en 31uraenoblcnna te kunnen wor- den opgenomen^ en het genus zelf schijnt ook door de nieuwere ichthyologen niet aange- nomen te zijn. Volgens Bloch's diagnose zou het slechts van Muraenoblenna verschillen door de plaatsing der kieuwopeningen beneden aan den hals. Het geslacht Aptcrichthys van DuMÉRiL verschilt volgens de diagnose van Dlmérii zelven, in niets van Bluraenoblen- na Lacép.

59

In 1810 sclieidde Rafisesque een paar rjeslaclifen van Muraenen af van de overige gene- ra, onder den naam van Dalophis en Nettastoma. De verken van Rafijiesque licb ik lot nojj toe niet kunnen raadplegen en de diagnose van Neltastoma is mij zelfs geheel onbe- kend (1). Dalophis kende ik sleclils uit de diagnosen van andere schrijvers^ doch in Cuvier's Règne animal wordt gezegd, dat het zouden zijn Muraenen zonder tanden. Volgens de di- agnosen van den heer MacClellatid daarenlegen zijn tot Dalophis te brengen die soorten van Muraenen, bij welke rug- en- aarsvinnen aanwezig zijn, de borst- en staartvinncn ont- breken en de kieuwopeningen laag aan den hals geplaatst zijn. Het komt mij voor, dat Dalophis, zooals dit genus door den heer MacClelland is omschreven , behoort aangenomen te worden, zooals reeds door den heer Gaintor is geschied, ofschoon met bijvoegselen tot de diagnose, welke niet alle generische waarde hebben en alzoo dienen te vervallen.

In i8oo stelde de heer Ruppell een nieuw geslacht van Muraenen voor, bij hetwelk slechts de staartvin aanwezig is. Hij noemde dit genus Vroptery(jius en gaf als verdere kenmeiken op, tweereijige tanden in de kaken, één grooten tand in het gehemelte, groote bekspleet, ncusbui.sjes, kleine zijdelijke kieuwopening enz. Neemt men ter splitsing van het groote geslacht Jlluracna de vinnen tot grondslag, dan kan men Uroptcri/giiis reeds voldoende kenmerken door de woorden «staartvin alleen aanwezig."

Voor zoover de tegenwoordige kennis van den vinbouw der Jluraenen reikt, laten zich thans vier groote geslachten of afdeeliugcn aannemen, welke zich met weinige woor- den laten kenschetsen, t. w.

MuRAENA. Pinnae dorsalis, analis, caudalis. Dalopjiis. Pinnae dorsalis, analis. Lroptertgius. Pinna caudalis. MuRAE?iOBLE?(?iA. Piiuiae nullae.

Ik noemde zoo even deze 4 genera rjcalachten of afdeeliiKjen. Inderdaad, onderzoekt men de soorten lot ze behooreiide, d^tn ontdekt men zoo groote en belangrijke verscheidenhe- den in liaar tandenilelsel, dat men geneigd wordt, daarnaar meerdere nieuwe geslachten

(1) Het kan niet ongepast ïijn, hier te herinneren de groote hinderpalen , welke in deze gewesten den beoefenaar der natuur- wetenschappen in den weg staan, zoodra hij Toor zijne n.isporingen letterkundige hulpmiddelen noodig heeft. Toen ik de studie der ichthyologische Oiuna Tan den Indischen Archipel begon, was het mij slechts mogelijk een eenig iohthyologisch plaatwerk te raadplegen, daar in geheel Nederlandsch Indië, zelfs te Batavia, geen ander bestond dan de Ilistoire naturelle des Poissons Tan LiCEriDE. Thans, na jaren lang aangewende moeite, is het mij nog niet gelukt, eene eenigzins Tolledige ichthTologische literatuur bijeen te brengen en slechts wat de Tischfauna van Azië en Australië betreft zijn mijne hulpmiddelen tamelijk toI- ledig.

Tot nog toe heb ik Ketlastoma niet anders kunnen leeren kennen dan uit de beschriJTing en afbeelding Tan Keltastoma vit- tata Richards. (Zool. Voy. Sulpli. Fish. p^ 114 tab. 53 fig. 7-9 en Zool. Voy. Ereb. Terror Fish. p. 96). Volgens deze beschriJ- Ting komt het mij voor, dat Nettastoma meer behoort tol de Sijmbranchoïden dan tot de Muraenoiiien , en zulks wel op grond Tan den bouw der kieuwen , achterwaartsche plaatsing van het hart en Tan den anus , enz.

40

op Ie stellen. Evenwel^ die vPischeidenlieden zijn zoo lalrijk^ en de overgfangen lusschen ze zoo geleidelijk, dat het moeijidijk valt, vaste grondslagen voor de vorming van nieuwe genera te vinden, vooral wanneer men niet in de gelegenheid is, groote reijen van soor- ten te onderzoeken.

Zoo heeft reeds de heer MAcCiELLAKn, in zijne reeds meergemelde verhandeling over de buikvinlooze vis.^chen van Bengalen, voorgesteld eene splitsing van het geslacht Muraena in de drie geslachten 3Iuraena, Strophidon en Thaerodöntis.

Onder Muraena begreep de heer MacClellaind die soorten, bij welke de gehemelte-, on- derkaaks en ploegbeenstanden enkele reijen vormen en de rugvin achter de kieuwopening begint.

Tot Strophidon bragt hij die species, l>ij welke de gehemelte- en onderkaakstanden tweereijig, de ploegbeenstanden eenreijig, de neustanden gedeeltelijk verlengd en bewege- lijk zijn en de rngvin op den nek begint.

Thaerodöntis eindelijk kenmerkte hij door eenreijige gehemelte- en onderkaakstanden, tweereijige ploegbeenstanden, gedeeltelijk verlengde en bewegelijke neustanden en op den nek beginnende rugvin.

Wilde men echter het geslacht Muraena (en ook Ophisuriis en Concjer) op deze wijze verder in genera splitsen, dan zou men daarvan alleen meer geslachten kunnen vormen dan thans van gehcele familie der Muraenoïden aangenomen zijn. De nieuwste schrijvers over de Muraenoïden, zooals de heeren RicHAUDsoji en CAivroiv hebben dan ook die geslachts- verdeeling naar de reivorming en gedaante der tanden niet aangenomen en, niettegenstaan- de de talrijkheid der reeds naar haar tandenstclsel bekende soorten van Muraena, schijnt de kennis van het dentitiesysteem van nog talrijke andere species wenschelijk te zijn, om eene nieuwe splitsing in genera te beproeven. Zelf slechts in het bezit zijnde van 12 soorten en geene andere species mij ten dienste staande, is het niet aan mij, die splitsing voor te stellen.

Maar, in afwachting dat deze splitsing op goede gronden zal kunnen plaatshebben, zijn die verscheidenheden der denlilie uitstekende hulpmiddelen ter groepering der meer dan 70 thans reeds bekende species van Bluraena, en veeltijds is reeds de kennis der dentitie alleen voldoende om de soorten van elkander te onderkennen. Die uitnemende verschei- denheid blijkt reeds overvloedig uit het analytische overzigt en de beschrijvingen der soor- ten van dit geslacht, gegeven door den heer RienABDSON en opgenomen in de zoölogie van de reis der schepen Erebus en Terror bladz, 79—93, waar 31 species zijn beschreven. En ook de twaalf species van Muraena mijner verzameling, bieden in hare dentitie zoo dui- delijke verschillen aan, dat ik daarnaar alleen reeds ze van elkander kan onderkennen.

Ik laat hier volgen een overzigt van de mij thans naar haar tandenstclsel voldoende bekende soorten van Muraena. Bij die zamenstelling is mij vooral van nut geweest, het aangehaalde overzigt van den heer Richardsow. Ik heb daarbij de hoofdverdeeling van dat overzigt, gegrond op de spitsheid en stompheid der tanden en de grootte der bek-

41

spleet, niet bclioudcn, omdat de begrippen omtrent groot en klein en stomp of spits niet te bepalen en naar het inzi^jt van clkcn waarnemer verschillend kunnen zijn. Ook wat de verdere vcrdeclingen betreft, heb ik eene eenigzins andere wijze gevolgd als de heer RiCHARnso:^.

I. Dentes palatini uniseriati.

A. Dentes vomerini uniseriati.

a. Dentes nasales et inframaxillarcs uniseriati.

Jlluracna helena L., 31. nuhila Richards., 31. sagenodeta Richards., 31. rcticulata Richards., 31. ocellata Agass., 31. functata BI. Schn., 31. similis Richards., 31. scoliodon Blkr,, 31. minor T. Schl.?, 31. flavimarginata Rüpp., 31. pseiidothyr- soidca Blkr.

b. Dentes nasales uniseriati, inframaxillares biseriati. 31. pratherjion QG., 31. tenebrosa Soland.

B. Dentes vomerini biseriati.

a. Dentes nasales et inframaxillarcs uuiseriali.

31. Richardsonii Blkr., 31. TroscheUi Blkr., 31. 31acCloUmKli Blkr. (Thaerodontis reticulata MacGlell.^.

b. Dentes inframaxillares biseriati. t Dentes nasales uniseriati.

31. lita Richards., 31. variegata J. R. Forst. Richards., 31. ophis Rüpp. ? Richards.

1i" Denfes nasales biseriati.

31. sidcrea Richards.

II. Dentes palatini biseriati. A. Dentes vomerini uniseriati.

a- Dentes inframaxillares uniseriati. 1' Dentes nasales uniseriati.

31. üimjlcena Ricliards., 31. bullata Richards., 31. steliifer Richards., 31. cancel- lata Richards., 31.tesseUata Richards., 31. colubrina Richards., 31. moringua Cuv., 31. isinglecnoïdes Blkr.

tt Dentes nasales pluriseriati.

6

42

M. guttata Soland.

b. Dentes inframaxillares biseriati. t Dentes nasales uniseriali.

31. grisBü-badia Richards., M. jyavonina Richards.;

tt Dentes nasales biseriati.

M. Blochii Blkr.j M. microptcrus Blkr.

B. Dentes A'omerini biseriati.

a. Dentes inframaxillares biseriati. t Dentes nasales uniscriati.

31. thyrso'idea Richards.^ 31. sathetc Ham. Buch.^ 31. ceramensis Blkr.; 31. Boschii Blkr., 31. (Strophidon literata MacGl.j, 31. ( Strophidon punctata MacCl. ^.

tt Dentes nasales biseriati.

31. gracilis Richards., 31. vermiculata Richards., 31. meleag ris Shaw. , 31. viridis (prasina) Ricliards., 31. polyzona Richards., 31. catenata Richards.

C. Dentes voraerini triseriati.

a. Dentes inframaxillares triseriati. t Dentes nasales biseriati.

31. gymnopterus Blkr.

Deze reeds talrijke soorten maken echter nog niet de helft uit van de van Muraena be- kende. Het naauwkeurige onderzoek van het tandenstelsel der Muraenen behoort eerst tot de nieuwere tijden en zelfs laten meerdere nieuwe werken over de visschen ten dien opzigte te wenschen over, zooals het werk van den heer Rüppell over de visschen der Roode zee en dat van de heercn Tebimikck en Schlegei, over de vischfauna van Japan. Het zou gewaagd zijn, de daarin beschrevene soorten, naar hetgeen van hare dentitie is bekend gemaakt, in het bovenstaande schema eene juiste plaats aan te wijzen.

45

I. Dentes palalini uniseriati. A. Dentes vomerini uniseiiali.

a. Dentes inframaxillares et nasales peripherici uniseriati ^ nasales medii nulli, t Piuna dorsalis supra aperturam brauchialem^ analis in media longifudine cor- poris inci pions. ó Corpus altitudine 20 p. m. in ejus longitudine^ fusco et flavescenle nebu- latum. D. 316 p. m. A. 218 p. m.

BTuraena scoUodon Blkr.

Muraen. corpore elongato compresso, altitudine 20 circiter in ejus longitudine; capite acuto, convexo, 7 in longitudine coipoiis, plus duplo longiore quam alto; oculis diametro 9 circiter in longitudine capitis; naribus anticis tubulatis, posticis non tubulatis; rostro convexo, oculo minus duplo longiore, vix vel non ante maxillam inferiorem prominente; rictu post oculos producto, 22 in longitudine capitis; dentibus infra- maxillaribus , palalinis et nasalibus uniseriatis, acutis, curvatis, compressis, plurimis basi postice processu obtuso rotundato munitis , utroque latere palatinis p. m. 5, nasalibus 3, inframaxillaribus 10; dentibus vomerinis uniseriatis, conicis, obtusiusculis p. m. 10; disco nasali medio edentulo ; apertura branchiali oculo vix majore; cute laevi squamis inconspicuis; linea laterali inconspicua; pinna dorsali supra aperturam bran- chialem incipiente, corpore plus duplo humiliorc; anali in initio dimidii corporis posterioris inclpiente, dor- sali humiliore; capite, corpore pinnisque fuscis , griseo et flavescente marmoratis et nebulatis.

B. 14? D. 316 p. m. C. 12 p. m. A. 218 p. m.

Habit. Siboglia, Sumatrae occidentalis, in mari.

Longitudo speciminis unici 240'".

Aanm. Ifluraena scoliodon behoort tot de groep van Muraena helena, BI. nubila, 31. sagenodeta, M . rcticulata , 31. ocellata, 31. punctataen 31. siniilis, bij welke de tanden van alle beenderen der mondholte scherp en eenreijig zijn. Zij laat zich voornamelijk onder- kennen aan de gedaante harer tanden, welke eenige overeenkomst hebben met die van het subgenus Scoliodon van de Haaijen. Hondstanden zijn niet aanwezig en priemvor- mige tanden op het midden der neusplaat evenmin. Bij de bovengenoemde soorten begint bovendien de rugviu vóór de kieuwopening. De onderkenning van 31uraena scoliodon wordt overigens nog gemakkelijk gemaakt door bef niet buisvormige harer achterste neus- openingen en door hare kleurteekening. Onder de mij uit beschrijvingen of platen bekende soorten van Muraena^ welker tandensfelsel nog niet bekend is_, vind ik er geene^ tot welke de bovenbeschrevene terug te brengen is.

b. Dentes inframaxillares et nasales peripherici uniseriati, nasales medii 3 subulati elongati. t Pinna dorsalis ante aperturam branchialem, analis in anteriore dimidio corpo- ris incipiens. ó Corpus fuscum flavo reticulatura, altitudine 12 p. m. in ejus longitudine. D. 320 p. m. A. 218 p. m.

44

Muraena pseudothy^'soïdea Blkr. (1)

Muraen. corpore elongafo compresso, allitudine 12 circiter in ejus longitudine; capite aciilo 7 circiter in longitudine corporis; allitudine capitis I| circiter in ejus longitudine; linea rostro-dorsali fronte concava vertice convexa; oculis diametro lOg circiter in longitudine capitis; naribus anlicis tubulatis, posticis non tubulatis; rostro convexe oculo minus duplo longiore, vix vel non ante maxillam inferiorem prominente; rictu post oculos producto 2J- circiter in longitudine capitis; dentibus omnibus acutis, palatinis, nasalibus, inframaxillaribus vomerinisque uniseriatis; palatinis compressis anticis posticis longioribus , ulroque latere p. m. 12; disco nasali dentibus peripheria dentibus palaünis longioribus compressis p. m. 12, medio dentibus subulalis 3 postico ceteris longiore; vomere dentibus dentibus ceteris brevioribus 7 p. m. ; dentibus infra- maxillaribus compressis anticis posticis longioribus utroque latere p. m. 19; apertura brancbiali dimidio corporis inferiore sita oculo vixminore; cute laevi squamis inconspicuis; linea laterali inconspicua; pinna dorsali ante aperturam brancliialem incipiente, corpore duplo circiter liuiniliore; anali postice in quarla septima corporis parle incipiente, corpore plus quadruplo liumiliore; colorc corpore pinnisque nigricanfe fusco-flavescente pulcherrime et tenuissimc marmorato.

B. ? D. 320 p. m. A. 220 p. m. G. l2 p. m.

Habit. Macassar , in mari.

Longitudo speciminis unici 5G0'".

Aanra. Deze soort gelijkt in habitus en kleurteekening zgo volkomen o^» Muraena thyrsoï- dea Richards. (Voy. Sulpli. Fish. tab. 49 fij. 1)^ dat ik zonder onderzoek van het tanden- stelsel haar voor daarmede idenlisch zou houden. Een naauwkeurig onderzoek van mijn specimen doet mij echter ontwaren, dat de gehemelte, onderkaaks- en ploegbcenstanden volstrekt eenreijig zijn, terwijl de heer Richardson van Muraena fhyrso'idea opgeeft (Voy. Ereb. Tcrr. Fisli. p. 91), dat de landen dezer beenderen op twee rcijen zijn geplaatst. Zou- den misschien zelfs de tandreijen in aantal kunnen verschillen bij voorwerpen van dezelfde soort en grootte? Hoezeer ik zulks voor als nog niet kan aannemen, komt het mij niet overbodig voor de aandacht er op te vestigen. Van de meeste mijner soorten van Mu- raenoïden slechts één of een paar specimina bezitlende, kan ik voor alsnog hieromtrent tot geene bepaalde uitkomst geraken.

Hoc liet zij, mijn specimen valt, wat 1 andenstelsel betreft, geheel in de groep van Mu- raena helena L. , Muraena nuhila Richards., Muraena scoliodon Blkr., Muraena rcticulata Richards. , Bluraena ocellata Agass. , Bluraena punctata BI. Schn. enz.

B. Dentes vomerini biscriati.

a. Dentes inframaxillares uniseriati.

t Dentes nasales peripherici uniseriati, medii 2 subulati mobiles.

(1) Deze soort ontving ik, toen de eerste Uaden dezer verhandeling reeds w.iren afgcdrultt, zoodat ik haar niet in het ana- lytisch overzigt enz. heb kannen vermelden.

45

ó Dcntes vomerini subbisciiali.

o Pinna dorsalis supra apcriuram LraHchialem ^ analis in antcriore dimidio corporis incipiens. o> Corpus altiludinc 17 ad 20 in ejus longitudinej fuscum^ fusco pro- fundiore traiisveisim subviltatum. D. ülO ad 3S0. A. 220 ad 2A0.

Muraena Richardsonii Blkr. Nat. Tijdschr. N. Ind. III p. 68.

Mui', corpore elongato compresso, alliUidine 17 ad 20 in ejns longitudinc; capite acuto 7j ad 71 in lon- gitudiiie corporis, plus duplo longiorc quam alto; oculis diametro 8 circiter In longitudine capilis; naribus anterioribus tubulatis , posterioribus non lubulatis; rostro acuto, convexo, oculo minus duplo longiore, paulo ante maxillam inferiorem prominente; rictu post oculos producto 2| circiter in longitudine capitis; dentibus acutis; palatinis uniseriatis compressis utroque latere 8 p. m. ; disco nasali peripheria dentibus uni- seriatis p. m. 8, medio dentibus 2 vel 3 longioribus subulatis; vomere dentibus conicis brevibus 8 ad 12 in seriem subJupliccm dentes nasales non attingentcm dispositis; nia?dlla inferiore dentibus uniseriatis, compressis, utroque latere p. m. 12; apertura Lrancliiali oculo paulo mnjore, in media altitudine corporis sita; cute laevi squamis inconspicuis; linea laterali inconspicua; pinna dorsali supra aperluram brancliialem incipiente, corpore duplo circiter humiliore; anali postice in anteriore dimidio corporis incipiente , corpore triplo circiter humiliore; corpore i"usco nigricante-fusco dense transversim substriato vel viltato; pinnis fus- cescente-davis fusco maculatis; maculis pinna dorsali plurimis fascias vel vittulas Iransversas subsimilantibus.

B. ? D. 310 ad 350. A. 220 ad 240. C. 10 p. m.

Habit. Waliai, Ceram septentrionalis, et Padang, Sumatrae occidentalis, in niari.

Longitudo 2 speciminum l88"' et 230'".

Aanm. Deze soort is zeer na verwant aan Muraena scoliodon en onderscheidt er zich voornamelijk van door de aan\yezigheid van pricmvormige tanden midden op de neusschijf en doordien de gehemelte- en onderkaaksfanden aan de basis geen stomp afgerond uit- steeksel of dit althans uiterst gering ontwikkeld hebben.

Ik noem haar ter eere van den heer J. Richardson^ die veel heeft bijgedragen tot eene betere kennis der Muraenoïden^ afgescheiden nog van zijne overige belangrijke ichthy- ologische werken.

Muraenopliis ftaveola Loss. moet na aan haar verwant zijn, doch de onvoldoende afbeel- ding en beschrijving dezer soort laten geene juiste vergelijking toe.

óó Dentes vomerini biseriati.

9 Pinna dorsalis supra apcrturam brancliialem^ analis in media corporis lon- gitudine incipiens. o- Corpus altitudine 20 p. m. in ejus longitudine^ fusco et flavo nebu- latum. D. 3-48 p. m. A. 223 p. ra.

Muraena Troschelii Blkr.

Muraen. corpore elongato, compresso, altitudine 20 circiter in ejus longitudine; capite acuto, 8 fere in

46

longifudine corporis, plus duplo longiore quani alto; oculis diametro 9 circiter in longitudine capitis ; nari- bus anterioribus tubulatis , posterioribus non tubulalis ; rostro acuto , convexo , oculo minus duplo longiore , vix ante maxiilam inferiorem prominente ; rictu post oculos producto , 2| fere in longitudine capitis ; den- tibus palatinis , nasalibus periphericis , inframaxillaribus uniseriatis, acutis, curvatis, ex parte basi processu obtuso munitis; palatinis utroque latere p. m. 9; disco nasali peripheria dentibus p. m. 10 vel 12, medio dentibus 2 vel 1 subuiatis, elongatis, mobilibus ; dentibus inframaxillaribus utroque latere p. m. 15; vomere dentibus conicis, biseriatis, p. m. 18; labio superiore utroque latere poris 3 valde conspicuis; apertura bran- chiali in media altitudine corporis sita, oculo vix majore; cute laevi, squamis inconspicuis; linea laterali in- conspicua; pinna dorsali supra aperturam branchialem incipiente, corpore duplo bumiliore; anali in media corporis longitudine incipiente, dorsali humiliore; corpore pinnisque fusco profundiore et flavescente-viridi submarmoratis et reticulatis.

B. 13? D. 3'i8 p. m. C. 12 p. m. A. 225 p. m.

Synon. Miiraena grisea Cuv.? Blkr. Bijdr. ichlh. Bali p. 11 in Verh. Bat. Gen. XXII.

Habit. Boleling, Bali septentrionalis, et Siboglia , Sumatrae occidentalis , in mari.

Longitudo speciminis unici 175"'.

Aanm. Vroeger beschouwde ik deze soort^ hoezeer met twijfel^ als identisch met Muraena grisea Cuv. (3Jiiraetiophis grisea Lacép.^ en zij is zeker ook zeer na daaraan verwant. De teschrijving van Nuraenophis grisea van Lagépède is echter te kort en de afbeelding te gebrekkig, dan dat men daartoe met eenige zekerheid de bovenbedoelde soort zou kunnen terugbrengen. Lagépède zegt echter, dat de anus digter bij den kop dan bij de staartvin geplaatst is en dat de algemeene kleur is « variée de brun et de blanchatre par de tres petits traits." Zulks doet mij Bluraena Ty'osc/ieZn als eene eigene soort beschouwen, welke vol- gens haar tandenstelsel behoort tot ecne eigene groep. Volgens mijne korte beschrijving, voorkomende in een artikel over de ichthyologische fauna van het eiland Bali (opge- men in het 22ste deel der Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap van kunsten en wetenschappen) heeft de heer Caktor haar, ofschoon onder het geleide van een vraag- teeken, gebragt tot de synonymie van Muraena thyrsoïdea Richards. Bluraena Troschelii is echter stellig eene andere soort, reeds daardoor van Bluraena thyrsoïdea te onderkennen, dat zij slechts eenreijige gehemeltetanden heeft en de rugviu boven en niet vóór de kieuw- opening begint.

b. Dentes inframaxillares biseriati.

t Dentes nasales pevipherici uniseriati, medii 1 vel 2.

ó Dentes inframaxillares sympliyseales tantum biseriati, lateraics uniseriati. o Pinna dorsalis ante aperturam branchialem, analis in posteriore dimidio corporis incipiens. o^ Corpus altitudine 16 p. m. in ejus longitudine, maculis numerosis fus- cis in series 3 Vel k longitudinales disposilis. D. 370 p. m. A. 210 p. m.

47

Muraena lita Richanls. Zool. Voy. Ereb. Tcrr. Fish. p. 84. Nat. T. N. Ind. III p. 66.

Mur. corpore eloiigato coinpresso, altitiuliiic 16 circifer in ejiis longitudine; capite acuto 7| in longi- tudiiic corporis, duplo longiore quam alto, oculis diaiiielio 10 circiter in longitudine capitis; naribus ante- rioribus tubulalis, posterioribus non tubulntis; rostro acuto, convexo , oculo minus duplo longiore, vix ante niaxillain infciioreui prominente; riclu post oculos producto 3 circiter in longitudine capitis; dentibus pala- tinis nasalibusque uniseriatis, vomerinis Liseriatis, inframaxillaribus sympliysi tantum subbiseriatis dentibus caninis elongatis nullis; dentibus palatinis utroque latere p. in. 10 conicis aculiusculis; nasalibus palatinis inajoribus acutis, peri[)iiericis 10 vel 12, antice medio dente unico majore ; inframaxillaribus conicis acutis utroque latere p. m. 13 anticis posticis majoribus; vomerinis conicis obtusis plus quam 20; dentibus nasa- libus non contiguis; apertura branchiali in media altitudine corporis sita, oculo vix majore; cute laevi squa- mis inconspicuis; linea laterali inconspicua , pinna dorsali ante aperturam branchialem incipiente, corpore plus duplo liumiliore; anaii antice in posteriore dimidio corporis incipiente, corpore plus triplo humiliore; corpore superne lateribusque et pinna dorsali rufo-fuscis ; toto corpore fusco variegato , dorso , lateribus pinnisque maculis nuinerosis subliexagonis, profunde fuscis, corpore quadri-vel triseriatis.

B.? D. 370 p. m. A. 210 p. m. C. 10 p. m.